Соңғы жылдары Z ұрпағы туралы бір ғана пікір қалыптасты: біз ұзақ ойлай алмаймыз, терең зейін қоя алмаймыз, өміріміз сегіз секундтық бейнелер мен шексіз скроллға байланған. Бұл көзқарасқа сай, TikTok пен қысқа форматтағы контент миымызды жалқау етіп, ойлау қабілетімізді жұтаңдатты.
Алайда жасанды интеллекттің жаңа буыны бұл әңгімеге мүлде басқа сұрақ қойып отыр: егер келесі технология бізден үстірт зейін емес, керісінше, терең шоғырлануды талап етсе ше? Егер болашақ жасанды интеллект адамды жай тұтынушы емес, зерттеуші, жасаушы, ой құрастырушы болуға итермелесе ше?
Қазір жасанды интеллект тек мәтін жазып, сурет салып қана қоймайды. Ол толыққанды, тұрақты, зерттеуге болатын тұтас әлемдер құра бастады. Бір ғана сипаттамадан үш өлшемді кеңістік, физикалық заңдылықтары бар орта, әрекетке жауап беретін жағдайлар пайда болады. Мұндай жүйелер енді мазмұн емес, тәжірибе ұсынады.
Бұл — бұрынғы сандық мәдениеттен түбегейлі айырмашылық.
Әлем құра алатын жасанды интеллект деген не?
Классикалық тілдік жүйелер мәтінді өңдеп, жауап қайтарады. Ал жаңа буындағы модельдер кеңістікті, қозғалысты, себеп пен салдарды «түсінеді». Олар заттардың қалай құлайтынын, желдің қалай әсер ететінін, қозғалыстың қалай жалғасатынын ескеріп, тұрақты орта қалыптастырады.
Мұндай ортада адам жай қарап отырмайды. Ол бағыт таңдайды, шешім қабылдайды, айналаны зерттейді. Бұл — бейнежазбаны төмен сырғыту емес, саналы қатысу.
Осы тұста маңызды бір нәрсе бар: мұндай тәжірибе назарды талап етеді. Мұнда бейжай тұтыну мүмкін емес. Әр әрекет ойлануды, бағдар құруды, есте сақтауды қажет етеді.
Z ұрпағы расымен зейінін жоғалтты ма?
Көпшілік айтатындай, Z ұрпағының мәселесі зейіннің жоғалуы емес, зейінді таңдаудың өзгеруі. Біз қажетсіз ақпаратты тез сүзгіден өткіземіз. Ал қызықтырған дүниеге келгенде, сағаттап уақыт жұмсауға дайынбыз. Ұзақ бейнематериалдар, деректі фильмдер, күрделі ойындар, кітаптар — бұған дәлел.
Мәселе — қазіргі сандық орта зейінді тереңдетуді емес, үнемі бөліп отыруды ынталандырады. Ал әлем құра алатын жасанды интеллект керісінше жұмыс істейді: ол адамды бір кеңістікке «кіргізіп», сол жерде қалуға мәжбүр етеді.
Бұл тұрғыдан алғанда, жаңа технология TikTok логикасына қарсы келеді.
Үш ықтимал болашақ
Алдағы жылдары бұл технология Z ұрпағына үш түрлі жол ұсынуы мүмкін.
Бірінші жол — ойлау жаңғыруы. Жастар жасанды интеллект арқылы әлемдер жасап, тарихи кезеңдерді қайта құрып, ойын, кино, білім беру кеңістіктерін ойлап табады. Бұл жағдайда жасанды интеллект зейінді әлсіретпейді, керісінше, жүйелі ойлауды дамытады.
Екінші жол — бас тарту. Әлем құру тым баяу, тым күрделі көрініп, көпшілік қысқа контентке қайта оралады. Бұл технология шағын топтың құралына айналады.
Үшінші жол — аралас болашақ. Қысқа контент көңіл көтеру үшін қалады, ал жасанды интеллектке негізделген әлемдер оқу, шығармашылық және кәсіби даму үшін қолданылады. Адам зейіннің екі режимін қатар меңгереді.
Ең ықтимал сценарий — осы үшінші жол.
Жаңа теңсіздік қаупі
Мұнда бір маңызды қауіп бар. Егер әлем құра алатын жасанды интеллектті тек уақыты, ресурсы, білімі бар адамдар ғана қолданса, онда жаңа сандық алшақтық пайда болады. Бірі ойлауын дамытып, кеңістіктік логика мен жүйелі пайымдауды меңгереді, ал енді бірі тек дайын әлемді тұтынады.