Жабайы табиғатты қорғау – уақытпен үздіксіз жарыс. Өкінішке қарай, бұл жарыста адамзат жиі ұтылады. Ғалымдар бір түрдің жойылу белгілерін байқап үлгергенше, оның популяциясы әлдеқашан құлдырап кетеді: генетикалық әртүрлілік азаяды, көбею қарқыны төмендейді, ал нақты әрекет етуге мүмкіндік беретін уақыт терезесі жабылып қалады.
Мұндай жағдай бір кездері Солтүстік Американы жайлаған жолаушы кептерге де қатысты болды. Бір заманда миллиардтаған құс аспанды жауып ұшатын бұл түр бірнеше онжылдықта-ақ толық жойылып кетті. Себебі – бақылаусыз аңшылық пен мекендеу ортасының жойылуы. Ғылыми қауымдастық қауіптің ауқымын түсінгенде, бәрі кеш еді.
Дәл осындай үнсіз құлдырау Қытай өзен дельфині, Пиреней текесі, Кариб теңізі тюлені секілді түрлердің тағдырына айналды. Ал солтүстік ақ мүйізтұмсыққа назар аударылған кезде, әлемде тек екі аналығы ғана тірі қалған еді.
Осы қайталанатын қателіктерден сабақ алған ғалымдар енді популяция күйреуге ұшырамай тұрып, ерте ескерту беретін молекулалық белгілерді іздеуге көшті. Бұған дейін үміт артылған стресс гормондары немесе хромосомалардың ұшындағы теломерлер тұрақсыз болып шықты: олар күнделікті өмірдің кездейсоқ әсерлеріне тым тәуелді. Сол себепті соңғы жылдары зерттеушілердің назары жаңа құралға – эпигенетикалық сағатқа ауып отыр.
Бұл сағат білезік сағат сияқты уақытты өлшемейді. Ол ағзаның биологиялық жасын анықтайды. Яғни, күнтізбедегі жаспен сәйкес келуі мүмкін, бірақ сонымен қатар ағзаның стресс, ауру мен қоршаған орта қысымынан қаншалықты тез тозып жатқанын көрсетеді.
Эпигенетикалық сағаттар ДНҚ-дағы метил топтары деп аталатын химиялық белгілердің өзгерісіне негізделеді. Бұл белгілер жас ұлғайған сайын геномның белгілі бір нүктелерінде заңдылықпен пайда болады немесе жойылады. Ең маңыздысы – бұл «молекулалық іздерді» қарапайым қан немесе тін үлгісі арқылы анықтауға болады.
Осы қасиеті эпигенетикалық сағаттарды жасы белгісіз немесе ұзақ өмір сүретін жануарлар үшін аса құнды етеді. Ғалымдар бұл әдісті қазірдің өзінде жануарлар популяциясының жас құрылымын, көбею әлеуетін және өмір сүру ұзақтығын бағалау үшін қолдана бастады. Бірақ басты артықшылығы – биологиялық жас күнтізбелік жастан озып кеткен жағдайда, ол көзге көрінбейтін физиологиялық күйзелісті ерте көрсетеді.
Манитоба университетінің эволюциялық экологы Колин Гарроуэй үшін бұл – нағыз серпіліс. Оның айтуынша, табиғатты қорғауда қолданылатын құралдардың басым бөлігі «кеш байқалатын» индикаторлар. Ал эпигенетикалық сағат – болашаққа көз тігетін сирек құрал.
Гарроуэй мен әріптестері Канаданың Арктикасындағы ақ аюларды зерттей отырып, соңғы онжылдықта туған аюлардың бұрынғы ұрпаққа қарағанда тезірек қартаятынын анықтады. Олардың биологиялық жасы хронологиялық жасынан алда. Ғалымдар мұның себебін климаттың өзгеруімен байланыстырады: мұздың ерте еруі аюларды ұзақ уақыт құрлықта қалдырып, негізгі қорегі – итбалықтарға қолжетімділікті шектейді. Соның салдарынан май қоры азайып, ағза тез тозады.
Бұл өзгерістер ДНҚ-дағы молекулалық белгілерде айқын көрінеді. Зерттеушілердің пікірінше, мұндай деректер полярлы аюларды қорғау саясатына қатысты күрделі, бірақ қажетті шешімдерді қабылдауға итермелеуі тиіс.
Эпигенетикалық сағаттардың тарихы адам ДНҚ-сын зерттеуден бастау алады. 2010-жылдары биогеронтолог Стив Хорват адамның жасына байланысты өзгеретін жүздеген метилдену нүктесін анықтап, алғашқы эпигенетикалық сағатты жасады. Кейін бұл әдіс биологиялық жас хронологиялық жастан асқан адамдардың ауру мен ерте өлім қаупі жоғары болатынын көрсетті.
Уақыт өте бұл логика жабайы табиғат биологиясына да ене бастады. Мәселен, Кениядағы бабуиндерді зерттеген ғалымдар әлеуметтік иерархияда жоғары тұрған аталықтардың биологиялық тұрғыда тезірек қартаятынын анықтады. Билік пен үстемдік – денсаулыққа тегін келмейтін құн.
Бүгінде эпигенетикалық сағаттар киттерде, теңіз тасбақаларында, балықтарда, тіпті жүздеген сүтқоректі түрлерде қолданылып жатыр. Хорват пен оның серіктестері 350-ге жуық жануар түріне ортақ әмбебап сүтқоректілер эпигенетикалық сағатын жасады. Бұл құрал әр түрдің өмір сүру ұзақтығын ескеріп, жасты дәл анықтауға мүмкіндік береді.
Алайда кең көлемде қолдануға басты кедергі – баға. Қазіргі тестілер бір үлгі үшін шамамен 200 доллар тұрады. Бұл табиғатты қорғау саласындағы көптеген жобалар үшін тым қымбат. Сондықтан ғалымдар арзанырақ, бейімделген әдістерді дамытуға кірісті.
Маңыздысы – эпигенетикалық қартаю қайтымсыз үдеріс емес. Бабуиндерге жүргізілген зерттеулер әлеуметтік қысым азайған кезде биологиялық қартаю баяулайтынын, кейде тіпті кері шегінетінін көрсетті. Демек, қоршаған орта жағдайын жақсарту арқылы жануарлардың биологиялық төзімділігін арттыруға мүмкіндік бар.
Эпигенетикалық сағаттар табиғатты қорғау саласында жаңа парақ ашып отыр. Олар түрлердің құрып кетуін тіркеу үшін емес, оның алдын алу үшін қажет. Бұл – уақытпен жарыста кешікпеудің бір жолы.