Украинаның батысындағы ауруханаға эвакуацияланған жаралы британ сарбазын қарсы алуға асыққан дәрігер Хейли Юрен бір сәтке жігіттің өзін қаншалықты әлсіз сезініп тұрғанын ойлады. Ол украин тілін білмейді, бөтен ел, соғыс. Палатаға кіре сала сарбаздың аузынан шыққан алғашқы сөз: «Құдайым-ай, аман екенмін!» Ал келесі сұрағы одан да ауыр болды: «Аяғымнан айырылып қалмаймын ба?»
Бірнеше аптадан соң, маусымның ашық күндерінің бірінде, Львов қаласындағы Әулие Пантелеймон ауруханасында 24 жастағы бұл жігіт үш соғыс жарақатын алған сарбазбен бір палатада жатыр. Қара бұйра шашты, қою сақалды, жанары өткір. Ол Лондонның оңтүстігінде өскен, Украинаға келгенге дейін жеке қауіпсіздік саласында жұмыс істеген. 2025 жылдың қаңтарында Украинадағы Халықаралық легионға қосылған. «Мен мұнда жоғары мақсатпен келдім, — дейді ол. — Зұлымдықты Еуропаға жетпей тоқтату үшін».
Харьков облысындағы майданда жүргенде сәуір айында миналанған аумақтан өтіп бара жатып, жақын маңда жарылған миномет сынықтарына ілінеді. «Орнымнан тұрайын десем, жамбасыма сүйектердің сықырлағанын сездім», — дейді ол. Сарбаз құлап түседі, серіктесі сүйреп алып шығады.
Әскери дәрігерлер егер жамбасты зақымдаған бактериялар антибиотикке көнбесе, аяқты түгел кесуге тура келетінін ескерткен. «Бұл өте жоғары деңгейдегі ампутация болар еді», — дейді Юрен. Сарбаздың тағдыры зертханалық талдау нәтижесіне тәуелді еді.
Украинаға қарсы Ресейдің толық ауқымды соғысы төртінші жылына аяқ басқанда, адам шығыны орасан болды. Ондаған мың сарбаз, 14 мыңға жуық бейбіт тұрғын қаза тапты. Бірақ тірі қалғандарды тағы бір, көзге көрінбейтін қауіп күтіп тұр — бірнеше антибиотикке бірдей төзімді бактериялар.
Жараланған сарбаздардың арасында мұндай инфекция жұқтырғандар саны күн санап артып келеді. Кейбір бактериялар бар дәрінің бәріне дерлік төтеп береді. «Украинадағы өлім-жітім деңгейі халықаралық көрсеткіштерден әлдеқайда жоғары, — дейді Львовта микробқа қарсы төзімділікпен күрескен Юрен. — Бұл шынымен қорқынышты».
Бұл мәселе тек Украинамен шектелсе де жеткілікті апат болар еді. Бірақ антибиотикке төзімділік қазірдің өзінде әлем бойынша ВИЧ пен безгектен де көп адамды алып отыр. The Lancet журналының дерегінше, 2021 жылы ғана бұл себептен 1,14 миллион адам қайтыс болған. Алдағы 25 жылда бұл көрсеткіш 39 миллионға жетуі мүмкін.
Берлиндегі Charité университеттік ауруханасының инфекционисі Луиза Мартиннің айтуынша, ең қауіпті бактериялар қазір ең күшті антибиотиктерге де жауап бермейді. Ал Украинадағы соғыс бұл үрдісті одан әрі ушықтыруда.
Мәселенің түп-тамыры — жарақат бөлімдерінде инфекцияны бақылау жүйесінің күйреуі. Кейбір дәрігерлер антибиотикті үнемдеу мақсатында тым төмен дозада жазып келген. Соның салдарынан бактериялар төзімділікке бейімделген.
Бүгінде қауіпті штамдар тек жаралы сарбаздарда ғана емес, қарапайым тұрғындарда, тіпті балаларда да анықталып жатыр. Львов облысы бұл тұрғыда ең жоғары көрсеткішке ие. Ал бұл аймақ Польша мен Еуроодақ шекарасынан небәрі 70 шақырым жерде.
Жағдай ауыр болғанымен, Юрен үмітін үзбейді. Ол пандемия кезінде Брисбенде вакцина науқанын басқарған. 2022 жылы Италияда апат медицинасы курсын оқып жүріп, UK-Med ұйымымен танысып, Днепр қаласына келген. Кейін Львовтағы ірі медициналық кешенде антибиотиктерді қолдану жүйесін реттеуге кірісті.
Алғашқы шок — ауруханаларда инфекция туралы жүйелі дерек болмаған. Юрен мен фармацевт Наталия Алиева 6800-ден астам талдауды қолмен жинап, қорытынды жасады. Нәтиже қорқынышты еді: кей антибиотиктер тек 30 пайыз жағдайда ғана әсер етеді.
Зерттеу The Lancet Infectious Diseases журналында жарияланды. Негізгі үш «жау» анықталды: Pseudomonas, Acinetobacter, Klebsiella. Бұлар — жара мен күйікте тез көбейіп, қанға өтіп кететін грам-теріс бактериялар.
Украина бұған дейін антибиотиктерді еркін сатқан елдердің бірі еді. Соғыс бұл мәселені ушығырды. Қазір Денсаулық сақтау министрлігі антибиотиктерді үш санатқа бөліп, қолдану тәртібін қатаңдатты. Бірақ жаңа, қымбат дәрілерге қолжетімділік шектеулі.
Жаралы украин сарбаздары Германия, Нидерланд ауруханаларына жеткізілгенде, дәрігерлер бұрын-соңды болмаған төзімді штамдарға тап болды. Кейбір ауруханалар бір пациент келген соң тұтас бөлімді дезинфекциялауға мәжбүр.
Ең қауіптісі — Klebsiella pneumoniae. Украинада оның 80 пайызы карбапенемдерге төзімді. Бұл — Еуропадағы көрсеткіштен әлдеқайда жоғары.
2023 жылы киевтік микробиолог Олена Мошинец екі антибиотикті бірге қолдану арқылы бірнеше жағдайда ампутацияның алдын алды. Азитромицин иммундық жүйені қорғайды, меропенем бактерияны жояды. Нәтиже — 90 пайызға жуық табыс.
Бұл әдіс қазір ел бойынша таралып жатыр. Иванков қаласындағы хирург Антон Арестович соңғы сәтте бір сарбаздың аяғын осы тәсілмен сақтап қалды.
Антибиотикке төзімділік — бұл тек медициналық мәселе емес. Бұл — соғыстың ұзақ мерзімді салдары. Егер алдын алу шаралары күшеймесе, бұл қауіп Украинамен шектелмей, Еуропаға, әлемге тарауы мүмкін.
«Соғыс инфекциясыз болмайды деген ойдан арылуымыз керек», — дейді Юрен. Оның ұсынысы — жаралыларды биологиялық қауіпке ұшыраған адамдардай қабылдап, дезинфекцияны жаңа деңгейге көтеру.
Бұл соғыс тек майданда емес. Ол зертханаларда, ауруханаларда, адам ағзасының ішінде жүріп жатыр.