Ресейдің өнеркәсіп және сауда министрлігі американдық «Atairnano» компаниясының өнімдеріне балама жасау жобасын сәтсіз аяқтағаны үшін «Источник» ғылыми-зерттеу аккумулятор институтына (НИАИ) қатаң санкция қолданды. Ресми мәліметтерге сәйкес, кәсіпорынға келісімшарттың жалпы құнына тең, яғни 181 миллион рубль көлемінде айыппұл салынды. Бұл оқиға жоғары технологиялық өндірісті отандық деңгейге көшіру кезіндегі кездесетін жүйелі қиындықтар мен мерзімдердің сақталмауының жарқын көрінісіне айналды.
Жобаның негізгі мақсаты — литий-нанотитанатты аккумуляторлар мен олардың негізіндегі басқару, бақылау және диагностика құрылғыларымен жабдықталған батареялардың сериялық өндірісін жолға қою болатын. Бұл технологиялық шешімдер қарапайым литий-ионды және литий-полимерлі аккумуляторлардан бірнеше есе артық болуы тиіс еді. Атап айтқанда, жаңа батареялардың сыйымдылығы жоғары, пайдалану мерзімі ұзақ және ең маңыздысы — төмен температурада (суық ауа райында) қуатталу мүмкіндігі болуы керек деп жоспарланған. Мұндай сипаттамалар Ресейдің қатал климаттық жағдайында стратегиялық маңызға ие екені анық.
Алайда, жобаның іске асырылу тарихына үңілсек, оның созылмалы сипат алғанын көруге болады. Мемлекеттік келісімшарт сонау 2016 жылы жасалған болатын. Бастапқы жоспар бойынша, аккумуляторлар 2019 жылдың соңына дейін дайын болып, өндіріске енгізілуі тиіс еді. Бірақ, 2026 жылдың басындағы жағдай бойынша, жұмыстар әлі де аяқталмаған. Айта кету керек, бұл аталған кәсіпорынға салынған алғашқы айыппұл емес. Бұған дейін де министрлік осы келісімшарт бойынша міндеттемелерді орындамағаны үшін мекемені бірнеше рет жазалаған. Осыған дейінгі айыппұлдардың жалпы сомасы 158,1 миллион рубльді құраған. Осылайша, «Источник» институтының бұл жоба бойынша тартқан жалпы шығыны келісімшарт құнынан әлдеқайда асып түсіп отыр.
Бұл сәтсіздіктің себептерін сарапшылар әртүрлі түсіндіреді. «SNDGlobal» холдингінің бас директоры Ольга Квашенкинаның пікірінше, осыдан он жыл бұрын келісімшартқа отырған кезде әзірлеушілер өз мүмкіндіктерін дұрыс бағаламаған болуы мүмкін. Ол бұл жерде тек қаржылық емес, «технологиялық, инженерлік және ұйымдастырушылық факторлардың жиынтығы» рөл атқарғанын айтады. Соның ішінде химиялық процестермен жұмыс істеудің күрделілігі, қажетті материалдарды іріктеу және зертханалық жобаны нақты өндіріске бейімдеу кезіндегі қиындықтар жобаның аяқталуына кедергі келтірген.
Аккумулятор өндірісіндегі бұл мәселе Ресейдегі импортты алмастыру процесінің жалпы көрінісін де сипаттайды. Мәселен, тек материалдық өндіріс қана емес, ақпараттық технологиялар саласында да шетелдік шешімдерге тәуелділік жоғары болып қалуда. Мәліметтерге сүйенсек, ресейлік компаниялардың 70 пайыздан астамы әлі күнге дейін шетелдік корпоративтік бағдарламалық қамтамасыз етуді (БҚ) пайдалануды жалғастыруда. Олардың үштен бірі отандық нарықта шетелдік бағдарламалардың лайықты аналогтары жоқ деп есептейді, ал 16 пайызы импортты алмастыру үшін ұсынылған шешімдер тым қымбат екенін алға тартады.
Қорыта айтқанда, «Atairnano» аналогын жасау талпынысының сәтсіздігі жоғары технологиялық өнімдерді нөлден бастап құру үшін тек қаржыландырудың жеткіліксіз екенін көрсетті. Бұл — ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ғылыми мектептің, заманауи инженерлік кадрлардың және өндірістік базаның үйлесімді жұмыс істеуін талап ететін күрделі процесс. Миллиондаған рубль айыппұлдар салынғанымен, нақты өнімнің жоқтығы импортты алмастыру саясатының тиімділігіне қатысты көптеген сұрақтар туындатады. Бұл жағдай мемлекеттік тапсырыстарды орындау кезінде тек мерзімге ғана емес, сонымен қатар технологиялық мүмкіндіктердің шынайы деңгейіне де терең талдау жасау керектігін ескертеді.