Билікке көтерілу де, одан құлау да кейде мистикалық сипатқа ие болады. Кеше ғана тағдырдың тәлкегімен қарапайым адам болған жан кенеттен миллиондаған тағдырды шешетін «құдайға» айналады. Ал келесі сәтте оның құдіреті құмға сіңген судай жоқ болып, кешегі айбынды билеуші тарихтың шаңында қалады. Александр Бауновтың «Режимнің соңы» атты зерттеуі мен «Настоящее Время» арнасына берген сұхбатында дәл осы автократиялардың құлдырау себептері, олардың іштей іруі және кез келген диктатордың билігі мәңгілік емес екендігі туралы терең талдау жасалады. Диктаторлық режимдер кинодағы зұлымдарға ұқсайды: олар ешқашан өлгісі келмейді және әрқашан қайтып оралуға дайын болып көрінеді, бірақ олардың тағдыры жанр заңдылығы бойынша алдын ала шешіліп қойған.
Персоналистік режимдердің әлсіздігі және «Әлсіздер коалициясы»
Бауновтың пайымдауынша, билік институционалды деңгейде емес, тек бір адамның тұлғасына ғана негізделген жағдайда, ол екі есе қауіпті жағдайда болады. Ресейлік режимнің қазіргі басты мәселесі – оның институттарының әлсіздігі және биліктің бір ғана тұлғаға байланып қалуы. Мұндай режимдердің биологиялық негізі бар, яғни билеушінің қартаюымен бірге жүйе де тоза бастайды.
Билеуші қартайған сайын оның айналасында «әлсіздер коалициясы» (coalition of the weak) қалыптасады. Бұл терминді зерттеуші Виктор Ши Мао Цзэдунның билік жүйесін сипаттау үшін қолданған. Ескірген көшбасшы өз айналасында мықты фигуралардың пайда болуынан сескеніп, жас, бірақ саяси тұрғыдан «кемістігі» бар немесе беделіне нұқсан келген адамдарды таңдай бастайды. Мұндай тұлғаларға ұлттық азшылық өкілдерін, бұрын қателік жібергендерді немесе стилистикалық тұрғыдан бірінші тұлғаның орнын баса алмайтын технократтарды жатқызуға болады. Мәселен, Кириенко сияқты тұлғалар аппарат ішінде өте ықпалды болғанымен, олардың 98-ші жылғы дефолтпен байланысты өткені немесе халық арасындағы танымалдылығының төмендігі оларды қауіпсіз етеді. Олар диктатордың орнын басуға ниеттенбейді, себебі олардың саяси табиғаты соған бейімделген.
Испания мен Португалия сабақтары: Қанмен бекітілген пакт және «сатқындық»
Автократиялық режимдердің трансформациясы көбіне күтпеген бағытта өрбиді. Испаниядағы Франко режимінің соңғы жылдарында билеуші жаңа номенклатураның оған деген адалдығын сақтау үшін «қанмен бекітілген пакт» жасауға тырысты. Ол өмірінің соңында репрессиялық тетіктерді қайта іске қосып, өлім жазаларын орындатты. Бұл – жаңа буынды қылмысқа ортақ ету арқылы олардың болашақта режимді өзгертуіне жол бермеу амалы еді. Алайда нәтиже керісінше болды: Франконың мұрагерлері – король Хуан Карлос пен премьер-министр Адольфо Суарес өздерінің қылмысқа қатысы жоқ екенін және заманауи еуропалық саясаткер екенін дәлелдеу үшін режимді тезірек демократияландыруға мәжбүр болды.
Бұл Ресей номенклатурасы үшін де үлкен сабақ. Егер олар Путиннен кейін халықаралық оқшаулауда қалғысы келмесе, оларға әскери қылмыстарға қатысы жоқ екенін дәлелдеуге тура келеді. Бұл оларды алдыңғы режимнің мұрасын демонстрациялық түрде бұзуға итермелеуі мүмкін. Тарих көрсеткендей, режим ішіндегі технократтар мен реформаторлар тобы әрқашан болады, олар диктатура жағдайында өмір сүрудің қауіпті екенін сезінеді және қолайлы сәтте өзгерістерге дайын тұрады.
Соғыс факторы және диктатордың оқшаулануы
Соғыс диктатура үшін әрқашан өлім емес. Мысалы, Саддам Хусейн Иранмен тоғыз жыл бойы еш нәтижесіз, жүз мыңдаған адамның өмірін қиған соғыс жүргізсе де, билігін сақтап қалды. Ол жеңілісті жеңіс ретінде көрсетіп, «соғыс батырларына» ескерткіштер қою арқылы халықтың наразылығын басып тастады. Путин үшін де қазір соғысты тоқтатудан көрі оны жалғастыру тарихи амбициялары тұрғысынан маңыздырақ көрінеді. Ол болашақ ұрпақ алдында «ұлы патша» ретінде қалғысы келеді, бірақ Бауновтың айтуынша, қазіргі әлемде бұл ставка ұтылып қойған: ол тарихта ешқашан жағымды кейіпкер болып қалмайды.
Ресей армиясының құрылымы да қызықты: мұнда «көшбасшы» және «белгісіз батырлар» ғана бар, бірақ танымал қолбасшыларға орын жоқ. Сurovikin сияқты танымалдылығы артқан генералдардың бірден шеттетілуі режимнің әскери элитадан сескенетінін көрсетеді. Португалиядағы «Қалампыр революциясын» генералдар емес, төменгі буын офицерлері – капитан мен лейтенанттар жасағанын есте ұстаған жөн. Олар соғыстың мағынасыздығын түсініп, билікті ауыстыруға бел буды.
Салазардың елесі және театрландырылған шындық
Диктаторлардың өмірінің соңында шындықтан алшақтап, жасанды әлемде өмір сүруі – жиі кездесетін құбылыс. Португалия диктаторы Салазар инсульттан кейін екі жыл бойы өзінің елді басқарып отырғанына сеніп өтті. Ол үшін арнайы бір данамен газет басылып, онда тек жағымды жаңалықтар жазылды. Тіпті американдықтардың Айға қонғаны сияқты оған ұнамайтын ақпараттар жасырылды.
Путиннің де қазіргі жағдайы осыған ұқсас «театрландырылған шындықты» еске түсіреді. Оның халықпен кездесулерінде бірдей адамдардың (балықшы, шіркеуге келуші, жұмысшы) пайда болуы, бункерлердегі есеп берулер – мұның бәрі көшбасшы мен халық үшін жасалған қойылым іспетті. Бұл – биліктен айырылудан қорыққан элитаның диктаторды тыныштандыру үшін жасаған әрекеті.
Этиканың саясаттан үстемдігі
Мақаланың түйіні ретінде Александр Баунов маңызды ой тастайды: саясат өткінші, ал этика – универсалды құндылық. Кез келген диктатура мәңгілік емес екенін білу – жүйе ішіндегі адамдар үшін басты тірек. Көне гректерден бастап қазіргі күнге дейін «құдыққа у тастамау» сияқты адамгершілік нормалары өзгерген жоқ. Билік үшін жасалған кез келген қылмыс уақытша жеңіс әкелгенімен, тарих алдында ол әрқашан жеңіліс болып қалады. Диктатуралардың іштей іруі ұзаққа созылуы мүмкін (Иран мысалындағыдай), бірақ олардың құлауы бір күнде, күтпеген жерден болуы әбден мүмкін. Сондықтан, тарих сахнасында тек шындық пен этикалық таңдау ғана шынайы құндылық болып қала бермек.