Бүгінгі таңда әлеуметтік желілер тек ақпарат алмасу құралы емес, қарулы қақтығыстардың идеологиялық майданына айналды. Bellingcat зерттеу тобының соңғы тергеуі Судандағы азаматтық соғыстың ең қорқынышты қырын ашып берді: TikTok пен Facebook сияқты платформаларда бала сарбаздар виралды жұлдыздарға айналуда. 2023 жылдан бері ел тізгініне таласқан Жедел қолдау күштері (RSF) мен Судан қарулы күштері (SAF) жас балаларды «арыстан күшіктері» (lion cubs) деп атап, оларды өздерінің үгіт-насихат науқанының басты кейіпкерлері етіп отыр. Бұл балалар миллиондаған қаралым жинап, соғыстың сұмдығын жастар арасында «тартымды» етіп көрсетудің құралына айналды.
Оң жақта: бала Суданның Мәдениет және ақпарат министрі Халед Әл-Айсердің қолынан ұстап тұр.
«Арыстан күшіктері»: Қару асынған балалық шақ
Судандағы қақтығысушы тараптардың екеуі де кәмелетке толмаған балаларды әскери киімге киіндіріп, оларды майдан даласындағы жеңістерді тойлауға, мотивациялық сөздер сөйлеуге және жауларына қоқан-лоққы көрсетуге пайдаланады. Bellingcat зерттеуі көрсеткендей, бұл балалардың видеолары TikTok-та жарық жылдамдығымен тарап, оларды нағыз қаһарман деңгейіне көтереді. Париж принциптеріне сәйкес, 18 жасқа толмаған кез келген адамның әскери мақсатта пайдаланылуы халықаралық құқықты өрескел бұзу болып табылады, алайда Суданның цифрлық кеңістігінде бұл қалыпты жағдайға айналғандай.
RSF тобының «жұлдызына» айналған жасөспірім Бабануса қаласындағы стратегиялық базаны басып алу кезіндегі видеоларымен танымал болды. Ол қару асынып, ересек сарбаздармен бірге соғыс даласында жүргенін мақтан етеді. Тіпті, оның қаза тапқан адамдардың денелерінің қасында түскен кадрлары да желіде кеңінен тарап кеткен. Бұл баланың танымалдылығы сондай, оның дауысы жазылған аудиолар жүздеген басқа видеоларда қолданылып, жасанды интеллект арқылы жасалған клиптерге негіз болды. Оны RSF қолбасшылары иығына көтеріп, «бүкіл әлем осы арыстан күшігі туралы айтып жатыр» деп дәріптейді.
Сахналанған ерлік: SAF сарбаздары және ресми насихат
Екінші тарап – Судан қарулы күштері (SAF) де балаларды насихаттан шеттетпеген. Олардың «ресми» бала сарбазының TikTok-та 700 мыңнан астам жазылушысы бар. Егер RSF баласы нақты майдан даласындағы қатыгездігімен танылса, SAF жағындағы бала көбіне салтанатты жиындарда, жоғары лауазымды шенеуніктердің, соның ішінде Мәдениет және ақпарат министрі Халед әл-Айсердің қасында бой көрсетеді. Оның видеолары мұқият сахналанған: бала жалынды өлеңдер оқиды, жауды «вулкан сияқты атылып, өлтіреміз» деп қорқытады.
Бұл екі баланың танымалдылығы желіде өзара бәсекелестік тудырған. Пайдаланушылар олардың қайсысы «батыр» екенін дауыс беріп анықтайды. Біреулері RSF баласын «нағыз майдан адамы» десе, екіншілері SAF баласын «тек медиа үшін жасалған имидж» деп сынайды. Алайда, бұл «батырлық» жарысының артында үлкен трагедия – балалардың қарулы топтардың қолындағы қуыршаққа айналуы тұр.
«Дисней жұлдыздарынан» соғыс құрбандарына дейін
Сарапшылар мұндай мазмұнның таралуы жаңа бала сарбаздарды жинаудың (рекрутинг) ең тиімді әдісі екенін айтып дабыл қағуда. Колумбия университетінің профессоры Майкл Весселлстің айтуынша, балаларды «арыстан күшігі» деп атап, олардың «жауынгерлік табиғатын» дәріптеу – оларды ерте жастан соғысқа тартудың амалы. Джорджия штаты университетінің профессоры Миа Блум бұл құбылысты АҚШ-тағы «Дисней жұлдыздарымен» салыстырады. Балалар осы «жұлдыздарға» қарап, «егер мен де соғысқа қосылсам, осындай танымал боламын» деген жалған сенімге ие болады.
Бұл виралды видеолар соғысты қалыпты жағдай ретінде көрсетіп, жасөспірімдердің санасын улайды. Әсіресе, ашаршылық пен тұрақсыздық жайлаған Суданда балалар танымалдылық пен қорғаныс іздеп, қарулы топтардың оңай олжасына айналуда. БҰҰ мәліметінше, RSF балаларды жүйелі түрде ұрлап, соғысқа салса, SAF тарапы «халықтық мобилизация» ұранымен жастарды қаруландыруда.
Facebook жазбаларынан алынған скриншоттар: сол жақта – Қарулы күштермен (SAF) байланыстырылатын бала, оң жақта – РСФ-пен байланыстырылатын бала, екеуі де қару ұстап тұр. Қару түрлері Bellingcat тарапынан ерекшеленіп көрсетілген.
Технологиялық алпауыттардың жауапсыздығы
Bellingcat зерттеуі TikTok пен Meta (Facebook) платформаларының бұл мәселеге салғырттығын да әшкереледі. Тергеу барысында анықталған 12 TikTok аккаунты бойынша шағым түсірілгенімен, платформа 48 сағат бойы ешқандай шара қолданбаған. Тек Bellingcat ресми сұрау салғаннан кейін ғана кейбір аккаунттар жойылды. TikTok өкілдері өздерінің қатал ережелері бар екенін айтып ақталғанымен, шындығында балаларды қанауды көрсететін ондаған видеолар әлі де қолжетімді болып отыр.
Сарапшылардың пікірінше, әлеуметтік желілер Еуропа мен АҚШ-тағы балаларды қорғауға баса назар аударғанымен, Судан сияқты «назардан тыс» аймақтардағы мазмұнды қадағалауға қаражат пен ресурс бөлгісі келмейді. Бұл – цифрлық әлемдегі теңсіздіктің және этикалық жауапкершіліктен қашудың айқын көрінісі. ЮНИСЕФ өкілі Шелдон Йетт атап өткендей, бала 18-ге толмаса, ол формада болсын-болмасын, оны әскери мақсатта пайдалану – құқық бұзушылық.
Судандағы бала сарбаздардың TikTok-тағы танымалдылығы – бұл тек соғыс насихаты емес, бұл бүтін бір ұрпақтың болашағын балталау. «Арыстан күшіктері» деп дәріптелген балалар ертеңгі күні психикасы зақымдалған немесе өмірі ерте қиылған құрбандарға айналады. Әлеуметтік желілер соғыс қылмыстарын жарнамалайтын алаң болмауы тиіс. Егер халықаралық қауымдастық пен технологиялық компаниялар қазірден бастап қатаң бақылау орнатпаса, «виралды соғыс» Суданның ғана емес, бүкіл әлемнің болашағына қауіп төндіретін үлкен дертке айналмақ.
Зерттеу материалының түпнұсқасы: Viral Child Soldiers on TikTok: The ‘Disney Stars’ of Sudan’s Civil War