Таяу Шығыстағы ахуал тағы да күрт шиеленісті. Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы басталған әскери операциясынан кейін өңірдегі жағдай жаңа, қауіпті кезеңге өтті. Соңғы соққылар мен қарсы шабуылдар аймақтық тұрақтылықты ғана емес, жаһандық қауіпсіздік архитектурасын да сынға салуда. Осындай жағдайда Еуропаның үш ірі державасы – Германия, Франция және Ұлыбритания – Тегеранға қатаң үндеу жолдап, шабуылдарды дереу тоқтатуды талап етті.
28 ақпан күні таңертең Израиль мен АҚШ бірнеше апта бойғы қоқан-лоқыдан кейін Иран аумағына жаппай әуе соққыларын жасады. Бұл операция Иранның әскери инфрақұрылымына бағытталғаны айтылды. Алайда Тегеран жауапсыз қалған жоқ. Иран Израиль аумағына және Таяу Шығыста орналасқан америкалық әскери базаларға қарсы зымырандық шабуылдар жасады. Соның ішінде Бахрейндегі АҚШ-тың Бесінші флотының штабына соққы берілгені туралы хабар тарады.
Осы оқиғалардан кейін Германия канцлері Фридрих Мерц, Франция президенті Эмманюэль Макрон және Ұлыбритания премьер-министрі Кир Стармер бірлескен мәлімдеме жасап, Иранның әрекетін «ең қатаң түрде» айыптады. Олар Тегеранды «ретсіз әскери соққылардан бас тартуға» және мәселені тек келіссөз арқылы шешуге шақырды.
Үш елдің басшылары өздерінің бұл шабуылдарға қатыспағанын нақтылады. Дегенмен, олар АҚШ, Израиль және өңірлік серіктестермен тығыз байланыста екенін жеткізді. Мәлімдемеде басты назар аймақтық тұрақтылық пен бейбіт тұрғындардың өмірін қорғауға аударылған. Бұл – Еуропаның ашық әскери араласудан қашық тұра отырып, саяси позициясын білдіруі.
Еуропалық лидерлер Иранға бұрын да бірнеше рет үндеу жасағанын еске салды. Олар Тегераннан ядролық бағдарламасын тоқтатуды, баллистикалық зымыран жобаларын шектеуді, аймақтағы «дестабилизациялық әрекеттерден» бас тартуды талап еткен еді. Сонымен қатар, Иран билігін өз халқына қарсы күш қолдануды тоқтатуға шақырған. Бұл мәлімдеме тек әскери шиеленіске ғана емес, Иран ішіндегі саяси жағдайға да ишара жасап отыр.
Басты талап – келіссөз үстеліне қайта оралу. «Иран басшылығы мәселені тек диалог арқылы шешуге ұмтылуы тиіс», – делінген ортақ мәлімдемеде. Үш мемлекет басшысы түптеп келгенде Иран халқы өз болашағын өзі айқындауы керек екенін атап өтті. Бұл сөздер Иран қоғамындағы ішкі наразылықтарға да жанама қолдау ретінде қабылдануы мүмкін.
Аймақтағы араб елдері де үнсіз қалған жоқ. Сауд Арабиясы, Катар, Кувейт және Біріккен Араб Әмірліктері Иран соққыларын айыптап, жауап беру құқығын өздерінде қалдыратынын мәлімдеді. Сауд Арабиясының Сыртқы істер министрлігі Иран әрекетін «өрескел агрессия» және бірнеше елдің егемендігін бұзу деп атады. Бұл мәлімдеме Парсы шығанағы елдерінің қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылығының күшейгенін көрсетеді.
Катар билігі де баллистикалық зымырандар арқылы жасалған шабуылды ұлттық егемендікке тікелей қауіп деп бағалады. Кувейт те өзінің әуе кеңістігінің бұзылғанын айтып, халықаралық құқық нормалары өрескел бұзылғанын мәлімдеді. Ал Біріккен Араб Әмірліктері зымыран сынықтары тұрғын аудандарға түскенін, салдарынан бір адамның қаза тапқанын хабарлады. Бұл дерек өңірдегі жағдайдың әскери объектілер шеңберінен шығып, бейбіт тұрғындарға қауіп төндіргенін аңғартады.
Қалыптасқан жағдай Таяу Шығысты кең ауқымды қақтығыс шегіне жақындатып отыр. Бір жағында – Израиль мен АҚШ бастаған әскери операция, екінші жағында – Иранның қарсы шабуылдары. Ал үшінші тарап ретінде Еуропа дипломатиялық шешімге шақырып отыр. Алайда зымырандар атылып жатқан сәтте дипломатиялық үндеудің қаншалықты әсерлі болары белгісіз.
Бұл дағдарыс тек аймақтық мәселе емес. Парсы шығанағындағы әскери базалар, мұнай тасымалы жолдары, халықаралық сауда бағыттары – бәрі де әлемдік экономика үшін стратегиялық маңызға ие. Егер қақтығыс ушыға түссе, оның салдары энергетикалық нарықтан бастап, геосаяси одақтарға дейін әсер етуі мүмкін.
Еуропалық үштік – Берлин, Париж және Лондон – бұл жолы бір позицияда. Олар әскери эскалацияның жалғасуы өңірді ғана емес, бүкіл әлемді тұрақсыздыққа итермелеуі мүмкін екенін ашық айтты. Сондықтан келіссөзге оралу – жалғыз жол деген тұжырымды алға тартты.
Дегенмен, бүгінгі шындық – оқ-дәрі мен дипломатия қатар жүріп жатқан күрделі кезең. Иран өз әрекетін АҚШ пен Израиль шабуылдарына жауап ретінде ақтайды. Ал Батыс елдері Иранды аймақтағы тұрақсыздықтың негізгі көзі деп санайды. Осы қарама-қайшылықтың шешімі әзірге көрінбейді.
Бір нәрсе анық, Таяу Шығыс тағы бір ірі дағдарыстың табалдырығында тұр. Еуропа соғысты тоқтатуға шақыруда. Араб елдері жауап қайтаруға дайын екенін білдіруде. Ал Иран мен Израиль арасындағы шиеленіс жаңа деңгейге өтті. Бұл тек өңірлік текетірес емес, халықаралық тәртіптің болашағына қатысты сынақ.
Қазіргі таңда басты сұрақ – тараптар келіссөзге келе ме, әлде оқиға ауқымды соғысқа ұласа ма? Уақыт жақын арада жауап береді. Бірақ бүгінгі мәлімдемелер мен зымырандар жаһандық саясаттың аса қауіпті кезеңге аяқ басқанын айқын көрсетіп отыр.