Қазақстан Орталық Азияда тікелей шетелдік инвестицияларды (ТШИ) тарту бойынша негізгі орталық болып қала береді. Бұл туралы БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясының (UNCTAD) «Әлемдік инвестициялар туралы» баяндамасында айтылған.
Есепке сәйкес, Қазақстан экономикасындағы жинақталған тікелей шетелдік инвестиция көлемі 151,3 миллиард долларға жеткен. Бұл – ел экономикасында жұмыс істеп тұрған шетелдік капиталдың жалпы көлемін көрсететін көрсеткіш. Оған шетелдік инвесторлар салған кәсіпорындар, өндірістік жобалар, технологиялық жабдықтар және басқа да активтер кіреді.
БҰҰ-ның ресми дерегіне сүйенсек, 2024 жылы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 291,5 миллиард долларды құраған. Осылайша ел экономикасындағы шетелдік инвестиция көлемі ЖІӨ-нің 51,9 пайызына тең.
Қазақстан мен басқа елдердің көрсеткіші
UNCTAD есебінде Қазақстанның инвестициялық көрсеткіштері 1991 жылы тәуелсіздігін алған басқа мемлекеттермен салыстырылып көрсетілген.
Мысалы, Ресейде 2024 жылы жинақталған шетелдік инвестициялар көлемі шамамен 216 миллиард доллар болған. Алайда Ресей экономикасы әлдеқайда ірі – оның ЖІӨ 2,17 триллион долларды құрайды. Сондықтан Ресей экономикасындағы шетелдік капиталдың үлесі шамамен 10 пайыз деңгейінде.
Ал Еуропалық одаққа кірген Балтық елдерінде шетелдік инвестиция үлесі мынадай:
- Эстония – ЖІӨ-нің 73,9%
- Латвия – 55,2%
- Литва – 40,9%
Үш елдің жиынтық ЖІӨ-і 171,4 миллиард доллар, ал жинақталған шетелдік инвестиция көлемі 97,5 миллиард доллар. Ал Қазақстанда бұл көрсеткіштер тиісінше 291,5 миллиард доллар және 151,3 миллиард доллар.
Орталық Азиядағы көшбасшы
Орталық Азиядағы төрт көрші мемлекеттің жиынтық ЖІӨ-і 2024 жылы шамамен 215 миллиард долларды құраған. Ал олардың экономикасындағы жинақталған шетелдік инвестиция көлемі 69,3 миллиард доллар болған.
Салыстырғанда, Қазақстандағы инвестиция көлемі бұл елдердің бәрін қосқандағы көрсеткіштен екі еседен де көп. Яғни Орталық Азиядағы барлық шетелдік инвестицияның 68,6 пайызы Қазақстанда шоғырланған.
Инвестициялар қалай өзгерді
UNCTAD деректеріне сүйенсек:
- 2000 жылы Қазақстан экономикасындағы жинақталған шетелдік инвестиция 10,1 млрд доллар болған.
- 2010 жылы бұл көрсеткіш 63,4 млрд долларға дейін өскен.
- 2023 жылы Қазақстандағы шетелдік капитал көлемі 157,6 млрд доллар деңгейіне жеткен.
- Бұл кезеңде Қазақстан посткеңестік кеңістіктегі негізгі инвестициялық орталықтардың біріне айналды.
Қазақстандық компаниялардың шетелдегі инвестиция көлемі салыстырмалы түрде аз:
- 2000 жылы – шамамен 0,7 млрд доллар
- 2010 жылы – 4,9 млрд доллар
- 2023–2024 жылдары – шамамен 17–18 млрд доллар
Яғни Қазақстан экономикасына келген шетелдік капитал көлемі елдің шетелдегі инвестицияларынан 8-9 есе көп.
Экономикалық ықпал
Сарапшылардың пікірінше, Қазақстанның инвестициялық тартымдылығы экономиканың ауқымы, нарық сыйымдылығы және институционалдық тұрақтылықпен байланысты.
Осының нәтижесінде Қазақстан Орталық Азиядағы инвестициялық белсенділік шоғырланған негізгі экономикалық орталықтардың біріне айналды.
2025 жылдың қараша айындағы ресми мәлімет бойынша, Қазақстан жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші бойынша ТМД елдері арасында бірінші орынға шыққан.
Халықаралық валюта қорының бағалауынша, бұл көрсеткіш Қазақстанда 14,77 мың долларды құрайды.
Салыстыру үшін:
- Ресей – 14,26 мың доллар
- Грузия – 9,57 мың доллар
- Армения – 8,86 мың доллар
- Қытай – 13,69 мың доллар
Бұл деректер Қазақстанның аймақтағы экономикалық және инвестициялық әлеуетінің жоғары екенін көрсетеді.