Таяу Шығыстағы шиеленіс тек аймақтық қауіпсіздік мәселесі ғана емес, ол енді Батыс альянсының ішкі бірлігіне де сына қағып отыр. Соңғы күндері АҚШ пен оның еуропалық серіктестері арасында бұрын-соңды болмаған деңгейде пікір алшақтығы байқалды. Әсіресе Ормуз бұғазы төңірегіндегі жағдай Вашингтон мен Брюссель арасындағы сенім дағдарысын айқын көрсетті.
Ақ үй Еуропа елдерінен теңіз күштерін жұмылдырып, стратегиялық маңызы бар Ормуз бұғазын қорғауға көмектесуді талап еткен. Бұл – әлемдік мұнай тасымалының күретамыры саналатын аймақ. Алайда Германия, Франция және бірқатар өзге елдер бұл ұсыныстан бас тартты. Ресми түсіндірме біреу: «Бұл – біздің соғыс емес». Бірақ осы қысқа жауаптың артында әлдеқайда терең геосаяси есеп жатыр.
Дәл осы сәттен бастап АҚШ президенті Дональд Трамптың риторикасы күрт өзгерді. Ақ үй Еуропаның әрекетін «сенімсіздік» ретінде қабылдап, НАТО ішіндегі тәртіпті қайта қарау қажеттігін ашық айта бастады. Ең даулы ұсыныстардың бірі – қорғанысқа жеткілікті қаржы бөлмейтін елдердің альянстағы шешім қабылдау құқығын шектеу.
Мәселен, қазіргі таңда НАТО елдерінің басым бөлігі қорғанысқа ішкі жалпы өнімнің 2 пайызын ғана бағыттайды. Ал Трамп бұл көрсеткішті 5 пайызға дейін көтеруді талап етіп отыр. Оның логикасы қарапайым: қауіпсіздік – ортақ жауапкершілік, демек, шығын да әділ бөлінуі тиіс. Әйтпесе, АҚШ жалғыз өзі бүкіл альянстың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді жалғастыра алмайды.
Бұл бастама жүзеге асса, альянстың ішкі архитектурасы түбегейлі өзгеруі мүмкін. Себебі НАТО-дағы барлық шешім консенсус арқылы қабылданады. Яғни, ең кішкентай мемлекет те стратегиялық шешімдерге ықпал ете алады. Ал ұсынылып отырған модель бұл тепе-теңдікті бұзып, «қаржы төлегеннің сөзі жүреді» деген жаңа қағидаға жол ашуы ықтимал.
Осы тұста тағы бір маңызды мәселе көтеріліп отыр. АҚШ Германиядағы әскери контингентін қысқарту мүмкіндігін қарастырып жатыр. Бұл – тек әскери емес, саяси сигнал. Вашингтон Еуропаға «қауіпсіздік кепілдігі автоматты түрде берілмейді» дегенді жеткізгісі келеді.
АҚШ-тың бұл қадамы Еуропа үшін де оңай соққы емес. Өйткені ондаған жыл бойы қалыптасқан қауіпсіздік жүйесі негізінен америкалық әскери қатысуға сүйеніп келді. Егер бұл модель әлсіресе, Еуропа елдері өз қорғанысын дербес күшейтуге мәжбүр болады. Бұл өз кезегінде жаңа қарулану жарысын туындатуы мүмкін.
Сарапшылардың пікірінше, қазіргі жағдай НАТО тарихындағы ең күрделі кезеңдердің бірі болуы ықтимал. Бұған дейін альянс сыртқы қауіптерге қарсы бірігіп әрекет етсе, енді ішкі келіспеушіліктер бірінші орынға шығып отыр. Таяу Шығыстағы соғыс бұл процесті тек жеделдетіп жіберді.
Бір қарағанда, мәселе Ормуз бұғазы немесе Иранмен байланысты сияқты көрінуі мүмкін. Алайда шын мәнінде бұл – әлдеқайда кең ауқымды трансформацияның басы. НАТО енді бұрынғыдай «бір үшін бәрі, бәрі үшін бір» қағидатымен жұмыс істей ме, әлде прагматикалық, қаржылық негіздегі жаңа форматқа көшеді ме – бұл алдағы айларда белгілі болмақ.
Қалай болғанда да, қазіргі геосаяси жағдай Қазақстан сияқты елдер үшін де маңызды сигнал береді. Әлемдік қауіпсіздік архитектурасы қайта құрылып жатыр. Ал мұндай кезеңдерде әрбір мемлекет өзінің ұлттық мүддесін барынша нақты айқындап, көпвекторлы саясаттың тиімді тетіктерін іздеуге мәжбүр болады.