АҚШ пен Иран арасындағы келіссөздер тағы да тығырыққа тірелуі мүмкін. АҚШ мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Тегеранмен жүргізіліп жатқан келіссөздер нәтиже бермесе, Вашингтон «басқа жолға» көшетінін мәлімдеді. Бұл сөз халықаралық қауымдастыққа Иран төңірегіндегі геосаяси шиеленістің әлі де толық шешілмегенін аңғартты.
Reuters агенттігінің хабарлауынша, Рубио бұл мәлімдемені Үндістан астанасы Нью-Делиде журналистер алдында жасаған. Оның айтуынша, АҚШ дипломатияға соңына дейін мүмкіндік береді. Бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталса, Вашингтон басқа амалдарды қарастыруы ықтимал.
Бұл мәлімдеме АҚШ президенті Дональд Трамптың жуырдағы сөзінен кейін айтылып отыр. Трамп өз өкілдеріне Иранмен келісім жасауға асықпау керектігін ескерткен. Ақ үй қазіргі жағдайда тым жылдам келісім жасау кейін жаңа дағдарысқа алып келуі мүмкін деп есептейді.
Соңғы айларда Иран мәселесі әлемдік энергетика нарығының басты тақырыптарының біріне айналды. Себебі негізгі тартыс Ормуз бұғазының төңірегінде өрбіп жатыр. Бұл — әлемдегі мұнай мен сұйытылған газ тасымалының ең маңызды дәліздерінің бірі. Соғыс басталғанға дейін әлемдік мұнай тасымалының шамамен бестен бірі осы бұғаз арқылы өткен.
Қақтығыс кезінде АҚШ Иран кемелеріне қарсы блокада енгізіп, аймақтағы теңіз жолдарына бақылауды күшейтті. Соның салдарынан мұнай бағасы күрт өсіп, халықаралық нарықта тұрақсыздық күшейді. Алайда қазір келісімге үміт артқан инвесторлардың көңіл-күйі өзгеріп, мұнай бағасы соңғы екі аптадағы ең төменгі деңгейге дейін түсті.
Марко Рубионың сөзінше, келіссөз үстелінде нақты ұсыныстар бар. АҚШ Иранның Ормуз бұғазын қайта ашуына және ядролық бағдарлама бойынша уақытша шектеулі келіссөздерге баруына үміттенеді. Вашингтон мұны аймақтағы жағдайды тұрақтандырудың алғашқы қадамы деп санайды.
Бірақ басты түйткілдер әлі де шешілген жоқ. Иран бірнеше ондаған миллиард доллар көлеміндегі шетел банктерінде бұғатталған мұнай кірістерін қайтаруды талап етіп отыр. Сонымен қатар Тегеран санкциялардың алынуын қалайды. Ал АҚШ пен Израиль Иранның ядролық бағдарламасы мен әскери әлеуетін шектеуді көздейді.
Reuters мәліметінше, Ақ үйдегі жоғары лауазымды шенеуніктердің бірі Иран Ормуз бұғазын ашуға және жоғары деңгейде байытылған уран қорынан арылуға «қағидатты түрде» келісім бергенін айтқан. Бірақ әзірге Тегеран бұл ақпаратты ресми түрде растаған жоқ.
Мұнда маңызды бір мәселе бар: Иран ядролық қару жасап жатыр деген айыптарды үнемі жоққа шығарады. Тегеран өздерінің уран байыту бағдарламасы тек бейбіт мақсатқа арналғанын алға тартады. Дегенмен Батыс елдері Иран байытқан уран деңгейі қарапайым атом электр станциялары үшін қажет мөлшерден әлдеқайда жоғары екенін айтып келеді.
Келіссөздердің тағы бір күрделі тұсы — Израиль мен Иран арасындағы жанама қақтығыс. Израиль Ливандағы «Хезболла» ұйымына қарсы әскери операцияларын жалғастырып отыр. Ал бұл ұйымды Иран қолдайды. Сондықтан АҚШ-Иран келісімі тек ядролық бағдарлама емес, бүкіл Таяу Шығыстағы ықпал аймақтарына қатысты үлкен геосаяси саудаға айналып барады.
Сарапшылардың пікірінше, қазіргі уақытша бітім тұрақты бейбітшілікке кепіл емес. Өйткені екі тарап та толық шегінуге дайын емес. АҚШ ішкі саясаттағы қысымды сезініп отыр. Соғыс салдарынан энергия бағасының өсуі Трамп әкімшілігінің рейтингіне әсер ете бастаған. Ал Иран болса, аймақтағы ықпалын жоғалтпауға тырысуда.
Қазір әлемнің назары Ормуз бұғазына ауған. Себебі бұл тек Иран мен АҚШ арасындағы мәселе емес. Мұнда жаһандық энергетика, мұнай бағасы, логистика және әлемдік экономика тағдыры қатар тұр. Егер келіссөздер нәтиже берсе, нарық тыныс алуы мүмкін. Ал келісім бұзылса, жаңа экономикалық және әскери дағдарыстың басталу қаупі күшейеді.