Бұрын баланың шығармашылығы дегенде көз алдымызға сурет салған бүлдіршін, домбыра ұстаған оқушы немесе мектеп сахнасында өлең оқып тұрған жеткіншек елестейтін. Қазір бұл қатарға телефонмен қысқаметражды фильм түсіретін, мультфильм кейіпкерін өзі жасайтын, подкаст жазатын, комикс салатын, тіпті жасанды интеллект көмегімен әуен құрастыратын балалар қосылды.
Заманның желі өзгерді. Бірақ баланың қиялы өзгерген жоқ. Тек сол қиялды жеткізетін құрал көбейді.
Қазақстанда балалардың үлесі де аз емес. 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасындағы дерек бойынша, елде шамамен 6,9 миллион бала тұрады, бұл халықтың 34 пайызына тең. Демек, балаларға арналған сапалы кітап, мультфильм, ойын немесе цифрлық өнім – шағын аудиторияға арналған дүние емес, қоғамның үштен біріне бағытталған үлкен мәдени кеңістік.
Бала енді тек көрермен емес
Интернет балалар үшін ойын-сауық алаңы ғана болып қалған жоқ. Ол білім алатын, өзін танытатын әрі шығармашылық қабілетін сынайтын ортаға айналды.
UNICEF жүргізген Kazakhstan Kids Online зерттеуінде қазақстандық балалардың цифрлық өмірі арнайы зерделенген. Зерттеу нәтижесі 9-10 жастағы балалардың 60 пайызының, ал 11-12 жастағылардың 66 пайызының әлеуметтік желіде немесе ойын платформаларында жеке аккаунты бар екенін көрсеткен. Бүгін жасөспірім өзі қызыққан тақырыпта видео түсіріп, монтаж жасап, иллюстрация салып, мыңдаған адамға көрсетуге мүмкіндік алды. Бұрын жас автордың шығармасын оқырманға жеткізу үшін баспа немесе телеарна қажет болса, қазір кейде бір смартфонның өзі жеткілікті.
Бұл – үлкен мүмкіндік. Баланың бойындағы өнер бұлағы арнасын өзі тауып аға алады. Бірақ сол бұлақтың мөлдір болуы үшін бағыт-бағдар да қажет.
Қазақы кейіпкерлер жаңа экранға көшіп жатыр
Балалар контентіндегі маңызды мәселенің бірі – баланың экраннан өзін және өзінің мәдениетін көре алуы. Шетелдік мультфильмдегі кейіпкерлерді жатқа білетін бала Алдар көсе, Ер Төстік, Кендебай немесе қазақ ертегілеріндегі басқа образдарды заманауи үлгіде қаншалық жиі кездестіреді? Бұл сұрақ соңғы жылдары отандық контент саласында жиі көтеріле бастады.
2026 жылғы тамызда Алматыда өткен балалар контенті мен медиасауаттылыққа арналған жиында мамандар қазақ фольклорындағы кейіпкерлерді комикс пен анимацияға бейімдеу, ғылыми-танымдық контентті дамыту және кітап иллюстрацияларының сапасын арттыру қажеттігін атап өтті. Бұған дейін Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығы балалар мен жасөспірімдерге арналған төрт жаңа анимациялық жобаның өндірісін бастаған. Олардың мақсаты – отандық анимацияны дамытып, мәдени құндылықтарды заманауи әрі қызықты форматта жеткізу.
2026 жылдың алғашқы жартысының қорытындысында «Қазақанимация» шығармашылық бірлестігінің питчингі арқылы тағы 10 анимациялық жоба іріктелгені хабарланды.
Өйткені балаға ұлттық құндылықты тек «осыны білуің керек» деп үйрету жеткіліксіз. Ол қызықты оқиғаға, тартымды кейіпкерге, әдемі сурет пен есте қалатын образға айналғанда ғана баланың жүрегіне жол табады. Ертегінің шапанын жаңартып кигізгенмен, оның өзегіндегі ұлттық рух жоғалмауы керек.
Кітап экранмен жарысуы керек пе?
Телефонға телмірген баланы көргенде «қазіргі балалар кітап оқымайды» деген пікір жиі айтылады. Алайда кітаптың орны мүлде жоғалып бара жатыр деуге негіз жоқ.
Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2026 жылғы мәліметіне сәйкес, Қазақстанда 272 балалар кітапханасы жұмыс істейді. Олардың қорында 7 миллионнан астам кітап бар, ал балалар кітапханаларының оқырмандары 1,7 миллионнан асады. 2026 жылы балалар мен жасөспірімдерге арналған тағы 42 мың дана кітап шығару жоспарланған.
Оқу-ағарту министрлігінің «Балалар кітапханасы» ақпараттық жүйесінде де балалар мен жасөспірімдерге арналған әдебиеттердің үлкен электронды қоры жасақталған. Онда көркем шығармалардан энциклопедияларға дейінгі мыңдаған еңбек ұсынылған. Мәселе кітап пен телефонды бір-біріне жау қылуда емес. Керісінше, кітаптағы жақсы хикая комикске, аудиокітапқа, мультфильмге немесе ойынға айналса, бір шығарманың өзі балаға бірнеше жолмен жетеді. Кешегі ертегіні бүгінгі технологиямен сөйлету – дәстүрден бас тарту емес, оны жаңа буынның тіліне аудару.
Жасанды интеллект баланың қиялын алмастырмауы керек
Шығармашылық әлеміне енген ең жаңа құрал – жасанды интеллект. Қазір бірнеше сөз жазып, сурет, ән, әңгіме немесе бейне жасауға болады. Жасөспірімдер үшін бұл бұрын болмаған мүмкіндік.
UNESCO жасанды интеллект білім мен шығармашылыққа жаңа жол ашатынын мойындай отырып, технологияны адамға бағытталған тәсілмен қолдану қажеттігін атап өтеді. Ұйым әсіресе сыни ойлау, этика және адамның дербес шығармашылық қабілеті басты орында қалуы керек деп есептейді.
Мұнда жіңішке жіптің екі ұшы бар. ЖИ балаға өзінің мультфильмін жасауға, суретін жетілдіруге немесе идеясын дамытуға көмектесе алады. Бірақ барлық жұмысты машинаға тапсырып қойса, шығармашылықтың ең маңызды бөлігі – іздену, қателесу, қайта жасау мен өзіндік қолтаңба қалыптастыру жоғалуы мүмкін.
Домбыраны қолға ұстамай күйші болу мүмкін емес секілді, тек батырма басумен шығармашылық қабілет те толық қалыптаспайды.
Сапалы балалар контенті не үшін керек?
Балаларға арналған контентті ересектерге арналған дүниенің жеңілдетілген нұсқасы деп қабылдауға болмайды. Баланың көрген мультфильмі, оқыған кітабы, тыңдаған әні мен күн сайын қарайтын видеосы оның сөздік қорына, талғамына, дүниетанымына әсер етеді.
Онымен бірге қауіп те бар. UNICEF мәліметінде Қазақстандағы балалардың 21 пайызы кибербуллингке тап болғаны, ал 15 пайызы интернетте қажетсіз контентпен күн сайын кездесетіні көрсетілген. Сондықтан мәселе баланы экраннан мүлде алыстатуда емес, оған қауіпсіз әрі сапалы цифрлық орта қалыптастыруда.
Баланың қиялы – құнарлы жерге түскен дән секілді. Оған қандай дүние ұсынсақ, ертең соның жемісін көреміз. Ұлттық анимация, жақсы кітап, сапалы музыка, пайдалы цифрлық жоба мен баланың өз шығармашылығына берілген мүмкіндік – бір-бірінен бөлек салалар емес. Олардың бәрі ертеңгі көрерменді ғана емес, ертеңгі авторды, суретшіні, режиссерді, жазушыны және ойлайтын азаматты қалыптастырады.