Ауылда сәби күткен әйел үшін медициналық көмектің қолжетімділігі ерекше маңызға ие. Жүктіліктің алғашқы апталарындағы қарапайым тексеруден бастап босану сәтіне дейін әр кезең дәрігер бақылауын қажет етеді. Кейде дер кезінде жасалған бір талдау немесе ультрадыбыстық зерттеу ана мен баланың денсаулығына төнетін қауіпті алдын ала анықтауға мүмкіндік береді.
Сондықтан қазіргі медицинада басты мақсат тек босану кезінде көмек көрсету емес. Жүктілікті жоспарлау, әйелдің денсаулығын алдын ала тексеру, ұрықтың дамуын бақылау және қауіп тобына кіретін аналарды ертерек анықтау біртұтас жүйеге айналып келеді.
Жүктілік басталғанға дейінгі тексерудің маңызы артып келеді
Дәрігерлер дені сау баланың дүниеге келуіне дайындық жүктілік басталғаннан кейін емес, оған дейін жүргізілгені дұрыс екенін жиі айтады. Медицинада бұл прегравидалдық дайындық деп аталады.
Қазақстанда 2025 жылдың тамызынан бастап «Аналар саулығы» бағдарламасы жүзеге асырылып келеді. Оның аясында жүктілікті жоспарлаған әйелдер денсаулық жағдайын алдын ала бағалауға мүмкіндік беретін базалық зерттеулерден өте алады.
Денсаулық сақтау министрлігінің 2026 жылғы мәліметіне сәйкес, жылдың алғашқы үш айында фертильдік жастағы әйелдерді прегравидалдық дайындықпен қамту көрсеткіші 54,5 пайызға жеткен. Жүкті әйелдерді ерте медициналық бақылаумен қамту деңгейі 77,6 пайызды құрады. Мұндай дайындық кезінде әйелдің созылмалы аурулары, қан қысымы, эндокриндік немесе басқа да денсаулық мәселелері алдын ала анықталуы мүмкін. Қажет болған жағдайда дәрігер емдеу немесе сауықтыру жоспарын ұсынады. Бұл әсіресе ауыл тұрғындары үшін маңызды. Аудан немесе облыс орталығына жүктіліктің асқынған кезеңінде емес, қауіп анықталған кезде алдын ала жолдау ана мен дәрігерге уақыт береді.
Ауылдарда әйелдер консультациялары көбейіп келеді
Жүктілікті бақылауда акушер-гинеколог пен алғашқы медициналық-санитариялық көмек мамандарының жұмысы негізгі рөл атқарады.
2026 жылдың бірінші тоқсанының қорытындысы бойынша елімізде 449 әйелдер консультациясы жұмыс істеген. Оның 273-і қалаларда, 152-сі ауылдық жерлерде, тағы 24-і облыстық перинаталдық орталықтардың жанында орналасқан. Денсаулық сақтау министрлігі алдағы уақытта алғашқы медициналық-санитариялық көмек ұйымдарының базасында тағы 49 консультация ашуды жоспарлап отыр.
Әйелдер консультациясының міндеті тек жүкті әйелді есепке қою емес. Мұнда жүктілікті жоспарлау, профилактикалық бақылау, талдау нәтижелерін бағалау және қажет болған жағдайда жоғары деңгейдегі медициналық ұйымға жолдау жүргізіледі. Ауылдағы дәрігер мен акушер үшін жауапкершілік те ерекше. Олар кейде болашақ ананы жүктіліктің алғашқы күндерінен бастап босанғаннан кейінгі кезеңге дейін бақылап, отбасының жағдайын жақсы білетін маманға айналады.
Скрининг бала дүниеге келмей тұрып нені анықтайды?
Қазіргі медицина ұрықтың дамуын жүктілік кезінде-ақ жан-жақты бақылауға мүмкіндік береді. Пренаталдық скринингке ультрадыбыстық зерттеу, қан талдаулары және қажет болған жағдайда бейінді мамандардың консультациясы кіреді. Оның мақсаты – ұрықтың дамуын бағалау, ықтимал қауіп факторларын ерте анықтау және қосымша тексеру қажеттігін белгілеу.
Денсаулық сақтау министрлігі 2026 жылғы тамызда пренаталдық скринингтің МӘМС аясында тегін жүргізілетінін еске салды. Мамандар жүкті әйелдерге дәрігер белгілеген тексеру мерзімдерін өткізіп алмауды ұсынады. Ауылдық жерде тұратын тұрғындар үшін скрининг медициналық пункттер, фельдшерлік-акушерлік пункттер, амбулаториялар мен аудандық ауруханалар арқылы ұйымдастырылады. Қажет жағдайда бұл жұмысқа жылжымалы медициналық кешендер де тартылады. Ерте диагностика дәрігерге де, отбасыға да жағдайды алдын ала бағалап, әрі қарайғы медициналық тактиканы дұрыс таңдауға мүмкіндік береді.
Бір күнде бірнеше тексеруден өту мүмкіндігі пайда болды
Пренаталдық медицинаны дамытудың тағы бір бағыты – «Бір күндік клиника» жобасы. Бұл тәсіл бойынша жүкті әйел бір жерге бірнеше рет келудің орнына, бір күн ішінде сараптамалық УДЗ-дан өтіп, қан тапсырып, нәтижесін алып және дәрігер консультациясына қатыса алады.
Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінде жоба Астана, Алматы, Шымкент қалалары мен Қызылорда, Ақтөбе, Түркістан және Қарағанды облыстарында енгізілгені көрсетілген. Оны кейін басқа өңірлерде де дамыту жоспарланған.
Ресми мәлімет бойынша, Қазақстанда жыл сайын 400 мыңнан астам бала дүниеге келеді, олардың шамамен 1 пайызында туа біткен даму ақаулары кездеседі. Сондықтан мұндай жағдайларды ертерек анықтау пренаталдық медицинаның маңызды міндеттерінің бірі болып отыр.
Қауіп тобындағы әйелдер үшін арнайы орындар ашылды
Шалғай ауылда тұратын жүкті әйел үшін босану мерзімі жақындағанда облыстық орталыққа уақытылы жету де маңызды. Осы мақсатта еліміздің 19 облыстық перинаталдық орталығының жанынан «Салауатты Ана» пансионаттары ашылған. Мұнда жоғары қауіп тобына жататын және облыс орталығынан қашық тұратын әйелдер босану алдында медициналық бақылауда бола алады.
2026 жылдың алғашқы тоқсанына дейін бұл пансионаттарда 89 төсек ұйымдастырылып, 3,5 мыңнан астам жүкті әйел алдын ала медициналық көмек алған. Бұл тетік әсіресе ауа райы күрделі, жолы алыс немесе жедел медициналық көмекке жету уақыты ұзақ аудандар үшін маңызды.
Нәтиже сандардан да байқалады
Ана мен бала денсаулығын сақтау жүйесіндегі өзгерістер статистикада да көрініс тауып отыр.
Денсаулық сақтау министрлігінің дерегі бойынша, 2026 жылдың бірінші тоқсанында ана өлімінің көрсеткіші өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 43 пайызға төмендеген. 100 мың тірі туған балаға шаққандағы көрсеткіш 12-ден 6,8-ге азайған. Нәресте өлімі де 1000 тірі туған балаға шаққанда 5,92-ден 5,56-ға төмендеді. Ал Ұлттық статистика бюросының дерегінде 2024 жылы Қазақстандағы бір жасқа дейінгі нәресте өлімінің коэффициенті 1000 тірі туған балаға шаққанда 6,8 болғаны көрсетілген. 2020 жылы бұл көрсеткіш 7,7 еді.
Әрине, ана мен бала денсаулығын бір ғана көрсеткішпен бағалау мүмкін емес. Жүктілікті жоспарлаудан бастап ауылдағы акушердің жұмысына, сапалы диагностикадан перинаталдық орталыққа дейінгі бүкіл тізбек маңызды.
Дәрігер үшін дүниеге келген әр сәби – статистикадағы тағы бір сан емес, жеке өмір. Ал ауылдағы болашақ ана үшін ең маңыздысы – қажетті медициналық көмектің дәл керек уақытта қолжетімді болуы. Ана амандығы шаңырақтың тыныштығымен сабақтас. Сондықтан медицинадағы үлкен өзгерістердің нәтижесі кейде күрделі технологиядан емес, шалғай ауылдағы әйелдің жүктілігін уақытында бақылауға алып, сәбиін аман-есен құшағына басқан қарапайым сәттен көрінеді.