Ұлттың болмысын тек шекара немесе тіл ғана айқындамайды. Оның мінезі бесік жырынан, үлкенге сәлем беруінен, домбыраның үнінен, тойдағы беташардан, Наурыздағы көрісуден де танылады. Ғасырлар ауысқан сайын тұрмыс өзгереді, бірақ халықтың жадында қалған құндылықтар ұрпақты бір тамырға байлап тұрады.
Қазақтың бірқатар салт-дәстүрі бүгінде халықаралық деңгейде мойындалған мәдени мұраға айналды. Бірақ олардың құндылығы ЮНЕСКО тізіміне енгенімен ғана өлшенбейді. Ең маңыздысы – бұл дәстүрлер әлі күнге дейін орындалып, айтылып, ойналып, атадан балаға беріліп келеді.
Беташар әлемдік мәдени мұра қатарына қалай енді?
2024 жылы қазақтың беташар дәстүрі ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізілді. ЮНЕСКО сипаттамасында беташардың тек қалыңдықтың жүзін ашатын рәсім еместігі айтылады. Дәстүр жаңа отбасы мүшесін туыстарымен таныстыруға, үлкенді құрметтеуге және екі әулетті жақындастыруға негізделген. Рәсімге байланысты білім мен әдеп қағидалары отбасында үлкендерден жастарға беріліп отырған.
Бұл – қазақы дүниетанымдағы «келін – бір үйдің ғана емес, бір әулеттің адамы» деген түсініктің көрінісі. Беташардың мазмұнында сәлем, сыйластық, туыстық байланыс және жаңа ортаға құрмет секілді бірнеше құндылық тоғысады.
Мәдениет және ақпарат министрлігі жариялаған мәлімет бойынша, беташардың енгізілуімен Қазақстанның қатысуымен ЮНЕСКО тізіміне енген материалдық емес мәдени мұра элементтерінің саны 14-ке жеткен. Оның алтауы ұлттық сипаттағы мұра болса, сегізі басқа мемлекеттермен ортақ мәдени құндылық ретінде ұсынылған.
Домбыраның екі ішегіне тұтас тарих сыйған
Қазақтың рухани болмысын домбырасыз елестету қиын. Кейде бір күй бірнеше беттік тарихи жазбаның айта алмағанын екі-үш минутта жеткізеді. Қуаныш та, қайғы да, ел басынан өткен алмағайып заман да күй арқылы ұрпақ жадында қалған.
2014 жылы қазақтың дәстүрлі домбыра күйін орындау өнері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді. Ұйым домбыра күйінің отбасылық және қоғамдық жиындарда орындалатынын, ұрпақтан-ұрпаққа ұстаздан шәкіртке беріліп келгенін және қазақ қоғамындағы бірегейлік пен ортақтық сезімін нығайтатынын атап көрсетеді.
Бүгінде шілденің алғашқы жексенбісінде Ұлттық домбыра күні аталып өтеді. 2026 жылы бұл мереке Қазақстан аумағымен ғана шектелмей, Ыстанбұлда да ұйымдастырылып, қазақстандық студенттер мен диаспора өкілдері тарихи орындарда күй орындады. Домбыраның өміршеңдігі де осында. Ол музей қабырғасындағы көне жәдігер емес, әлі де қолға алынып, жаңа буынға үн қатып тұрған аспап.
Қазақ мұрасы бір ғана дәстүрмен шектелмейді
ЮНЕСКО мойындаған ұлттық мұралардың арасында қазақ күресі, асық ату, Ортеке және қазақ жылқышыларының көктемгі салттары бар. Ал киіз үй жасау дәстүрі, айтыс, Наурыз, Қорқыт ата мұрасы, тоғызқұмалақ, құсбегілік және Қожанасыр туралы әңгімелер Қазақстанның басқа мемлекеттермен ортақ мәдени мұрасы ретінде енгізілген.
Мұнда маңызды бір ерекшелік байқалады. Қазақ мәдени мұрасы тек ән немесе мерекеден құралмайды. Оның ішінде спорт бар, қолөнер бар, ауыз әдебиеті, ойын, отбасы дәстүрі мен табиғатпен байланыс та бар. Мәселен, айтыста суырыпсалмалық пен сөзге тоқтау мәдениеті көрінсе, тоғызқұмалақ ойлау мен есепке негізделген. Құсбегілік адамның табиғатпен қарым-қатынасын танытады. Ал киіз үй көшпелі өмір салтының инженерлік ойы мен тұрмыс мәдениетін бір жерге жинаған.
Наурыз ескі дәстүрден қазіргі қоғамдық мерекеге айналды
Ұлттық құндылықтың өміршең болуы үшін ол бүгінгі қоғамға да түсінікті болуы керек. Соңғы жылдары Наурызды атап өту форматы осы бағытта кеңейіп келеді.
2026 жылы елде Наурызнама онкүндігі ұйымдастырылып, әр күн белгілі бір құндылыққа арналды. Оның ішінде Көрісу күні, Қайырымдылық күні, мәдениет пен ұлттық салт-дәстүр, ұлттық киім, ұлттық спорт, ынтымақ және тазалық тақырыптары қамтылды. Астананың өзінде Наурызға байланысты 200-ден астам іс-шара жоспарланып, дәстүрлі мерекемен бірге цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект элементтері де қолданылды.
Бұл жерде дәстүр мен жаңашылдықты бір-біріне қарсы қоюдың қажеті жоқ. Киіз үйдің жанында жаңа технология көрсетілсе, Наурыз өзінің мазмұнын жоғалтпайды. Керісінше, ұлттық мереке жас ұрпаққа түсінікті жаңа тіл табады.
Дәстүрді сақтау оны өзгеріссіз қатырып қою емес
Мәдени мұраны сақтауды кейде бұрынғының бәрін сол күйінде қайталау деп қабылдаймыз. Бірақ тірі дәстүр әр дәуірмен бірге жаңарып отырады. Оның сыртқы формасы өзгеруі мүмкін, негізгі мағынасы сақталуы маңызды. Беташардағы үлкенге құрмет, Наурыздағы татулық, домбырадағы тарихи жады, айтыстағы сөз өнері – бұлардың бәрі бүгінгі қоғамда да мәнін жоғалтқан жоқ.
Қазақстан мәдени мұраны халықаралық деңгейде таныту жұмысын да жалғастырып келеді. Мәдениет және ақпарат министрлігінің мәліметінше, ЮНЕСКО тізіміне енгізу үшін «Салбурын», «Алпамыс батыр жыры», дәстүрлі киіз басу, тақия және кесте өнеріне қатысты жаңа номинациялар ұсынылған. Бұл бастамалардың түпкі мәні атауды халықаралық тізімге қосумен ғана шектелмеуі тиіс. Мұраның шын иесі – оны күнделікті өмірінде жалғастыратын халық.
Домбыраның үні естіліп, Наурызда ағайын көрісіп, беташарда үлкенге сәлем жасалып тұрса, дәстүр кітап бетіндегі естелікке айналмайды. Ол өмір сүре береді. Ал тірі дәстүр – халықтың өткенін бүгінмен жалғап, болашаққа бастайтын ең берік көпірдің бірі.