Армения Ресейден алыстап бара ма?
Армения мен Ресей арасындағы қарым-қатынас соңғы жылдардағы ең күрделі кезеңге аяқ басты. Бір кездері Мәскеудің Кавказдағы ең сенімді одақтасы саналған Ереван бүгінде Еуропалық одаққа жақындауға ұмтылып, сыртқы саяси бағытын қайта қарастырып жатыр. Бұл өзгеріс тек дипломатиялық деңгейдегі мәселе емес. Ол энергетикадан бастап саудаға, көші-қонға, қауіпсіздікке дейінгі көптеген салаларға әсер етуі мүмкін.
Алдағы парламенттік сайлау қарсаңында Армения премьер-министрі Никол Пашинян елдің Еуропаға интеграциясын ашық қолдап отыр. Оның айтуынша, армян азаматтары болашақта Еуроодақ елдеріне визасыз қатынау мүмкіндігіне ие болуы ықтимал. Сонымен қатар Пашинян Астанада өткен Еуразиялық экономикалық одақ саммитіне қатысудан бас тартты. Бұл шешім Мәскеуде теріс қабылданды.
Мәскеу неге алаңдап отыр?
Ресей билігі Арменияның Батысқа бет бұруын стратегиялық қауіп ретінде қабылдап отыр. Ресей Мемлекеттік думасының төрағасы Вячеслав Володин Пашинянды өткір сынға алды. Ал Ресей Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы Сергей Шойгу Ереванға қатысты ресми наразылықтардың тұтас тізімін жариялады.
Мәскеуді әсіресе бірнеше мәселе алаңдатады:
Арменияның Еуропалық одаққа ұмтылысы;
ҰҚШҰ қызметін іс жүзінде тоқтатуы;
Халықаралық қылмыстық сотқа қосылуы;
Украина президенті Владимир Зеленскийге халықаралық форумдарда сөз беруі;
Ресейден тәуелсіз сыртқы саясат жүргізуге талпынысы.
Сарапшылардың пікірінше, Ресейдің алаңдауы түсінікті. Өйткені Кавказдағы ықпалын жоғалту Мәскеу үшін геосаяси соққы болуы мүмкін.
Бәрі Қарабақтан басталды
Армениядағы қоғамдық пікірдің өзгеруіне 2020 жылғы Таулы Қарабақтағы соғыс үлкен әсер етті.
Көптеген армяндар Ресейден әскери қолдау күтті. Бірақ Мәскеу күткендей араласпады деген пікір қоғамда кең тарады. 2022 жылы Армения мен Әзербайжан арасындағы шекаралық қақтығыстар кезінде де Ереван Ресейдің қолдауына толық сене алмады.
Осыдан кейін армян қоғамында «бір ғана серіктеске тәуелді болу қауіпті» деген көзқарас күшейді. Сарапшылар мұны сыртқы саясатты әртараптандыру кезеңінің бастауы деп бағалайды.
Пашинянның жаңа сайлаушылары кім?
Қызығы, Пашинянның Еуропаға бағытталған риторикасы жастарға арналғандай көрінгенімен, негізгі электораты мүлде басқа топ болып шықты.
Әлеуметтанулық зерттеулерге сәйкес:
Пашинянды ең көп қолдайтындар — 56 жастан асқан тұрғындар;
Оның жақтастарының басым бөлігі Ереваннан тыс аймақтарда тұрады;
Жастар арасында саясатқа сенім төмен;
Көптеген жас сайлаушылар өзін ешбір саяси лагерьмен байланыстырмайды.
Соған қарамастан Пашинян әлеуметтік желілерді белсенді пайдаланып отыр. Оның TikTok пен Instagram-дағы видеолары миллиондаған қаралым жинауда. Бұл оның заманауи саясаткер ретіндегі бейнесін қалыптастыруға көмектесіп жатыр.
Еуропаға жол ашыла ма?
Армения мен Еуропалық одақ арасында визасыз режим енгізу мәселесі талқыланып жатыр.
Мамандардың айтуынша, бұл процесс екі жылда аяқталмауы мүмкін. Бірақ үш-төрт жыл ішінде жүзеге асуы әбден ықтимал.
Қазір Армения мемлекеттік басқару, шекаралық бақылау және құқық қорғау салаларында Еуроодақ талаптарына сай реформалар жүргізіп жатыр.
Саяси кедергілер болмаса, Арменияның Еуропамен интеграциясы күшейе береді.
Ресейдің экономикалық қысымы қаншалықты қауіпті?
Соңғы апталарда Ресей армян өнімдеріне қатысты бірқатар шектеулер енгізді.
Ресейлік бақылаушы органдар:
армян гүлдерінен зиянды вирус анықталғанын;
«Джермук» минералды суынан нормадан тыс қоспалар табылғанын;
кейбір коньяк пен шараптардың талаптарға сай келмейтінін мәлімдеді.
Бірақ армян сарапшылары мұны саяси қысым ретінде бағалап отыр.
Мәселен:
Армения гүлдерінің 90 пайыздан астамы Ресейге экспортталады;
жеміс-жидек пен көкөніс саудасының негізгі нарығы да Ресей;
көптеген шағын және орта бизнес дәл осы экспортқа тәуелді.
Егер Мәскеу шектеулерді кеңейтсе, Армения экономикасына айтарлықтай соққы болуы мүмкін.
Газ мәселесі – ең үлкен тәуелділік
Арменияның Ресейге тәуелділігінің ең маңызды бөлігі – табиғи газ.
Қазір Ресей Арменияға газды жеңілдетілген бағамен жеткізіп отыр. Кремль Армения Еуроодаққа қарай жақындай берсе, бұл жеңілдіктер тоқтатылуы мүмкін екенін жасырмайды.
Пашинян мұндай қауіптің бар екенін мойындағанымен, қолданыстағы келісімшарттар әзірге бағаны көтеруге мүмкіндік бермейтінін айтты.
Арменияның балама нұсқалары шектеулі:
Ираннан келетін газ көлемі аз;
Әзербайжаннан газ алу әзірге саяси тұрғыдан күрделі;
толық энергетикалық тәуелсіздікке қол жеткізу үшін жылдар қажет.
Сондықтан газ мәселесі Ереван үшін ең ауыр тәуекелдердің бірі болып қала береді.
Ресейден толық кету мүмкін бе?
Көптеген сарапшылар Армения Ресеймен қарым-қатынасты толық үзбейді деген пікірде.
Бүгінде:
Армения ЕАЭО мүшесі;
елде Ресейдің 102-әскери базасы орналасқан;
ресейлік шекарашылар қызмет атқарады;
Ресейде екі миллионнан астам армян тұрады;
ақша аударымдарының 65 пайыздан астамы Ресейден келеді.
Сондықтан қарым-қатынасты бірден үзу іс жүзінде мүмкін емес.
Көпшілік сарапшылар қазіргі жағдайды «ажырасу» процесіне теңейді. Бірақ бұл дұшпандық ажырасу ма, әлде өркениетті түрде жүзеге аса ма – басты сұрақ осы.
Сайлаудан кейін не өзгереді?
Әлеуметтанулық сауалнамалар бойынша Никол Пашинян әзірге негізгі фаворит саналады.
Егер оның партиясы жеңіске жетсе:
Еуропалық одақпен интеграция жалғасады;
АҚШ-пен әріптестік кеңейеді;
Ресейдің ықпалы біртіндеп азая береді;
болашақта Ресей әскери базасының тағдыры да талқылануы мүмкін.
Алайда бұл өзгерістер бір күнде болмайды.
Армения қазір геосаяси таңдау алдында тұр. Бір жағында — ондаған жыл бойғы стратегиялық серіктес Ресей. Екінші жағында — Еуропамен ықпалдасуға ұмтылған жаңа бағыт.
Кавказдағы күштер тепе-теңдігі алдағы бірнеше жылда дәл осы таңдау арқылы анықталуы ықтимал. Ал 7 маусымдағы сайлау Арменияның қай жолды таңдайтынын көрсететін маңызды сынаққа айналғалы тұр.
