Тұрмыс сапасын өзгертетін инфрақұрылым: Өңірлердегі жаңғырту жұмыстары
Үйдегі батареяның жылуы, краннан аққан су, көшедегі жарық пен таңертең жұмысқа апаратын жол – күнделікті өмірде көп байқала бермейтін дүниелер. Бірақ осы жүйелердің біреуі істен шықса, инфрақұрылымның адам тұрмысындағы орны бірден сезіледі. Сондықтан өңірлерді дамыту жаңа ғимарат салумен ғана өлшенбейді. Оның ар жағында ондаған жыл қызмет еткен құбырды ауыстыру, электр желісін жаңарту, жаңа баспанаға коммуникация жеткізу және облыстарды сапалы жолмен байланыстыру секілді үлкен жұмыс тұр.
Қазақстанда қазір осы бағыттардың бірнешеуі қатар жаңғыртылып жатыр. Негізгі міндет – елді мекенді тек инфрақұрылыммен қамту емес, оның сенімді әрі ұзақ қызмет етуіне жағдай жасау.
84 мың шақырым желіні жаңарту жоспарланған
Коммуналдық желілердің тозуы Қазақстан үшін жаңа мәселе емес. Жылу, электр, су және кәріз құбырларының бір бөлігі ондаған жыл бұрын пайдалануға берілген. Сондықтан соңғы жылдары бұл саланы кезең-кезеңімен жаңарту жеке ұлттық жобаға біріктірілді.
Үкіметтің 2026 жылғы 28 шілдеде жариялаған мәліметіне сәйкес, «Энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында 2025–2029 жылдары 13 трлн теңге инвестиция тарту жоспарланған. Оның 6,8 трлн теңгесі коммуналдық, 6,2 трлн теңгесі энергетика секторына бағытталмақ. Осы қаражат есебінен 84 мың шақырым инженерлік желіні жөндеу және жаңғырту, жалпы қуаты 7309 мегаватт болатын энергия көздерін іске қосу, 27 энергия өндіру нысанын салу немесе реконструкциялау көзделген.
2025 жылы 6600 шақырым инженерлік желі жөнделсе, 2026 жылы бұл көрсеткішті шамамен 12 мың шақырымға жеткізу жоспарланған. Негізгі мақсат – 2029 жылға қарай желілік инфрақұрылымның орташа тозуын 40 пайызға дейін төмендету. Бұл сандардың ар жағында қарапайым тұрмыстық нәтиже тұр. Жаңартылған жылу құбыры – қыста апат қаупінің азаюы, жаңа электр желісі – жарықтың тұрақтылығы, ал жөнделген су құбыры – судың ысырабын қысқарту.
Ауыз суға қол жеткізуден сапалы желіге дейін
Қазақстанда ауыз сумен қамту мәселесі ұзақ жылдар бойы өңірлік саясаттың негізгі бағыттарының бірі болды. 2024 жылдың қорытындысында халықтың 98,9 пайызы сумен жабдықтау қызметтеріне қол жеткізген еді: қалаларда көрсеткіш 99,4, ауылдарда 97,8 пайыз болды. Су ресурстары және ирригация министрлігі осы кезеңде 2024 жылы 3100 шақырым су желісі салынып, қайта жаңартылғанын хабарлаған.
Ал 2026 жылы ресми мемлекеттік ресурстарда елді мекендерді ауыз сумен толық қамту жөніндегі тапсырманың орындалғаны хабарланды. Бұл мақсатқа жету кезеңінде республикалық бюджеттен шамамен 835 млрд теңге бөлініп, 1,6 мыңнан астам жоба жүзеге асырылған. Ресми ақпаратпен осы жерден танысуға болады. Ендігі міндет – құбырдың елді мекенге жетуімен тоқтап қалмай, судың тұрақты берілуі мен желінің жағдайын жақсарту.
2026 жылы ЭКСЖ жобасы шеңберінде сумен жабдықтау саласында шамамен 1500 шақырым желіні жөндеуге 154 млрд теңге инвестиция қарастырылған. Нәтижесінде желілердің орташа тозуын 39-дан 36 пайызға дейін төмендету көзделіп отыр.
Үй салумен бірге инфрақұрылым да өсуі керек
Өңірлерде халық саны көбейіп, жаңа шағынаудандар пайда болған сайын су, жарық, жол және жылу желісіне түсетін салмақ та артады. Сондықтан тұрғын үй құрылысы инженерлік инфрақұрылымнан бөлек жүре алмайды.
2026 жылдың наурызында Үкімет жыл ішінде 18,5 млн шаршы метр тұрғын үй салуды жоспарлаған еді. Кейін бұл жоспар ұлғайтылып, 2026 жылғы шілдедегі Үкімет мәліметінде жыл соңына дейін 20 млн шаршы метр тұрғын үйды пайдалануға беру міндеті қойылғаны хабарланды.
2025 жылы «Отбасы банк» тетіктері арқылы 77 мыңнан астам отбасы баспаналы болған. Сонымен бірге тұрғын үйге мұқтаж азаматтар үшін жеңілдетілген ипотека, жалдамалы тұрғын үй және жалдау ақысын субсидиялау тәрізді бірнеше құрал қолданылып келеді. 2026 жылғы тамыздағы дерек бойынша, 11 мыңнан астам отбасы жеке тұрғын үй қорындағы жалдау ақысының бір бөлігін өтеуге мемлекеттік субсидия алып отыр.
Баспана кілтін беру жұмыстың соңғы нүктесі емес. Жаңа үйдің айналасына мектеп, емхана, қоғамдық көлік, жол және инженерлік желі қажет. Сондықтан тұрғын үй саясаты біртіндеп тұтас өмір сүру ортасын қалыптастырумен сабақтасып келеді.
Өңірді өңірмен жалғайтын жолдар жаңарып жатыр
Инфрақұрылымның тағы бір маңызды бөлігі – көлік. Жақсы жол тұрғынның жүріп-тұруын жеңілдетіп қана қоймай, өңірлердегі сауда, туризм мен бизнестің қозғалысына әсер етеді. Үкіметтің жоспары бойынша, 2026 жылы Қазақстанда шамамен 11 мың шақырым автомобиль жолында құрылыс және жөндеу жұмыстарын жүргізу көзделген. Оның 2,3 мың шақырымы құрылыс пен реконструкцияға, 5 мың шақырымы күрделі және орташа жөндеуге, шамамен 4 мың шақырымы жергілікті жолдарға тиесілі.
Ірі жобалардың арасында Қызылорда – Жезқазған, Қарағанды – Жезқазған, Ақтөбе – Ұлғайсын бағыттары бар. Жергілікті маңызы бар жолдардың жаңаруы да ауыл мен аудан орталығы арасындағы байланысты жақсартуға бағытталған.
Теміржол саласында да өзгерістер жүріп жатыр. 2026 жылы 124 теміржол вокзалын жаңғырту жұмыстары қолға алынған. Сонымен қатар жаңа Мойынты – Қызылжар және Дарбаза – Мақтаарал теміржол желілерінің құрылысын аяқтау жоспарланған. Үкімет бұл жобаларды елдің көлік-логистикалық әлеуетін арттырудың бір бөлігі ретінде көрсетеді.
Инфрақұрылымның нәтижесі күнделікті өмірден көрінеді
Коммуналдық және көлік инфрақұрылымын жаңарту бір күнде аяқталатын жұмыс емес. Бір құбырдың астында бірнеше шақырым желі жатса, бір жаңа шағынауданның артында ондаған инженерлік жоба тұрады.
Сондықтан өңірдің дамуын тек салынған ғимараттар санымен бағалау жеткіліксіз. Тұрғын үшін нәтиже әлдеқайда қарапайым өлшемдерден көрінеді: қыста үй жылы ма, су тұрақты келе ме, электр жиі сөне ме, ауылдан ауданға дейінгі жол қандай, жаңа үйге қоғамдық көлік бара ма.
Инфрақұрылым көзге көп түсе бермейді. Оның жұмысы көбіне бәрі қалыпты болған кезде ғана байқалмайды. Ал өңірлерді дамытудың түпкі мақсаты да осы болса керек – адам күнделікті қажет қызметтің қалай жеткізілетінін ойламайтын, бірақ оның тұрақтылығын сезінетін орта қалыптастыру.
