Теміржол мен порт тоғысқан бағыт Қазақстан өңірлеріне жаңа серпін беріп жатыр
Қазақстанның географиялық орны ұзақ уақыт бойы «Еуропа мен Азияның ортасында орналасқан ел» деген анықтамамен сипатталып келді. Қазір бұл артықшылық нақты инфрақұрылымға айналып жатыр. Жаңа теміржолдар, екінші жолдар, порттардағы контейнерлік хабтар мен шекаралық өткелдер елдің транзиттік мүмкіндігін ғана емес, жекелеген өңірлердің экономикалық маңызын да арттыра бастады.
Көлік дәлізі – картадағы бір сызық қана емес. Оның бойында станса, қойма, сервис, өндіріс пен жаңа жұмыс орындары қалыптасады. Сондықтан ірі логистикалық жобалардың нәтижесі тек қанша тонна жүк өткенімен емес, сол жолдың бойындағы өңірлерге қандай мүмкіндік бергенімен де өлшенеді.
Транскаспий бағытының салмағы артып келеді
Соңғы жылдары Транскаспий халықаралық көлік бағыты Қазақстанның маңызды логистикалық артерияларының біріне айналды. Ол Қытайдан шыққан жүкті Қазақстан арқылы Каспий теңізіне, одан әрі Әзербайжан, Грузия, Түркия және Еуропа нарықтарына жеткізуге мүмкіндік береді.
Көлік министрлігінің ресми мәліметіне сәйкес, соңғы жеті жыл ішінде Транскаспий бағыты бойынша тасымал көлемі жылына 0,8 млн тоннадан 4,5 млн тоннаға дейін өскен. 2025 жылдың қорытындысында осы маршрутпен шамамен 77 мың ЖФЭ контейнер тасымалданды. 2029 жылға қарай көрсеткішті 300 мың ЖФЭ-ге жеткізу жоспарланып отыр.
Бұл бағыттың ерекшелігі – бір ғана көлік түріне тәуелді болмауында. Қытайдан шыққан контейнер теміржолмен Қазақстанға келеді, Каспий жағалауында кемеге тиеледі, теңізден өткен соң қайта теміржол немесе автомобиль көлігіне ауысады. Бір контейнердің қозғалысында бірнеше мемлекеттің инфрақұрылымы бір тізбекке бірігеді.
836 шақырымдық жолдың маңызы неде?
Қазақстанның шығысындағы Достық стансасы – Қытаймен теміржол байланысының негізгі қақпаларының бірі. Осы бағыттағы өткізу мүмкіндігін арттыру үшін Достық – Мойынты учаскесінде екінші жол салынды.
Көлік министрлігінің 2025 жылдың қорытындысы туралы мәліметінде жалпы ұзындығы 836 шақырым болатын Достық – Мойынты екінші жолы және 75 шақырымдық Алматы айналма теміржол желісі аяқталғаны көрсетілген. Бұл екі учаске де Транскаспий бағыты үшін маңызды инфрақұрылым саналады.
Екінші жолдың мәні қарапайым: пойыздардың бір-бірін өткізу үшін ұзақ кідіруін азайтып, бір мезетте көбірек жүк тасымалдауға жағдай жасайды. Теміржолдағы қосымша рельс кейде тұтас халықаралық дәліздің тынысын кеңейтеді.
2026 жылы теміржол құрылысы басқа бағыттарда жалғасып отыр. Ресми жоспарға сәйкес, «Дарбаза – Мақтаарал» және «Мойынты – Қызылжар» желілерінің құрылысын, «Алтынкөл – Жетіген» мен «Бейнеу – Маңғыстау» учаскелерін жаңғыртуды аяқтау, сондай-ақ «Бақты – Аягөз» жобасын жалғастыру көзделген.
Қытаймен тасымал 18,7 миллион тоннаға жетті
Инфрақұрылымды кеңейту қажеттігін нақты жүк ағынынан да байқауға болады. Көлік министрлігінің 2026 жылғы 16 шілдеде жариялаған дерегіне сәйкес, биылғы алғашқы алты айда Қазақстан мен Қытай арасындағы теміржол жүк тасымалының көлемі 18,7 млн тоннаға жеткен. Бұл 2025 жылдың сәйкес кезеңінен 9 пайыз жоғары.
Қытайдан Қазақстанға 7 млн тонна жүк жеткізілсе, Қазақстаннан Қытайға 11,7 млн тонна жөнелтілген. Қазақстаннан шыққан жүк көлемі бір жылда 10 пайыз өскен.
Бұл жерде транзитпен бірге экспорттың маңызы да бар. Жол өткізу қабілеті артқан сайын отандық өндірушілердің сыртқы нарыққа шығатын бағыты көбейеді. Астық, металл, химия өнеркәсібі өнімдері үшін жеткізу мерзімінің қысқаруы олардың бәсекеге қабілеттілігіне әсер етеді.
Ақтау контейнерлердің жаңа торабына айналып келеді
Шығыстан теміржолмен келген жүк Каспийге жеткенде порт инфрақұрылымының мүмкіндігі алдыңғы қатарға шығады. Сол себепті Ақтау мен Құрық порттарын кеңейту Транскаспий бағытының негізгі бөліктерінің біріне айналды.
Ақтау портында контейнерлік хабтың алғашқы кешені іске қосылған. Трансшекаралық хабтарды дамыту жөніндегі ресми мәліметке сәйкес, жоба толық іске асқанда Ақтау портының контейнер өткізу қабілетін жылына 70 мыңнан 240 мың ЖФЭ-ге дейін арттыру қарастырылған. Хаб контейнерлерді сақтау, ауыстырып тиеу, жөндеу және теміржолмен байланысты логистикалық қызметтерді біріктіреді.
Мұның Маңғыстау үшін маңызы тек шетелдік жүкті бір жағадан екінші жағаға өткізу емес. Порттың айналасында қойма, тасымал, жөндеу, кедендік қызмет, экспедиторлық бизнес пен басқа да сервистердің дамуына мүмкіндік пайда болады.
Құрық портында бірнеше сағат үнемделді
Логистикада кейде үлкен өзгеріс жаңа жол салудан емес, бұрынғы нысанды тиімді етуден басталады. 2026 жылғы 5 тамызда Құрық портындағы екі көтергіш-өтпелі көпірді жаңғырту аяқталды. Көлік министрлігінің мәліметінше, жаңғыртудан кейін теміржол паромдарын өңдеу уақыты 18 сағаттан 12 сағатқа, автопаромдарды өңдеу 10 сағаттан 6 сағатқа дейін қысқарған. Теміржол паромдарының сыйымдылығы 40 вагоннан 48 вагонға дейін артты.
Алты сағат тұрмыстық өлшеммен аса үлкен уақыт болып көрінбеуі мүмкін. Бірақ ондаған паром мен мыңдаған вагон қозғалғанда әр үнемделген сағат бүкіл жеткізу тізбегінің жылдамдығына әсер етеді.
Үлкен жол өңірге қандай мүмкіндік әкеледі
Теміржол мен порт құрылысының басты міндеттерінің бірі – Қазақстанның транзиттік әлеуетін арттыру. Бірақ мұндай жобалардың өңірлік әсері де бар.
Мойынты секілді теміржол тораптары, Абай облысындағы Аягөз бен шекара маңындағы аудандар, Маңғыстаудағы Ақтау мен Құрық жаңа логистикалық тізбекте маңыздырақ орын ала бастайды. Жүк қозғалысы көбейген жерде қойма, техникалық сервис, тасымал, қоғамдық тамақтану, шағын кәсіпкерлік және өндірістік жобаларға сұраныс артуы мүмкін.
2026 жылдың қаңтар-наурызында Қазақстанда барлық көлік түрімен 239,8 млн тонна жүк тасымалданған. Бұл алдыңғы жылдың сол кезеңінен 8 пайыз көп. Ұлттық статистика бюросының дерегінде осы уақытта «көлік және қоймалау» саласындағы қызмет көлемінің нақты индексі 112,8 пайыз болғаны көрсетілген.
Қазақстан үшін ендігі міндет тек «жүк біздің аумақпен өтсін» деумен шектелмейді. Сол қозғалыстың өңірлерге инвестиция, жаңа қызмет, өндіріс пен экономикалық байланыс әкелуі маңызды. Бір кездері Ұлы Жібек жолындағы қалалар керуен тоқтаған жерде өсті. Бүгінде керуеннің орнын контейнер мен вагон басты. Заман өзгергенімен, жолдың өңірге беретін серпіні сақталып отыр. Қазақстанның жаңа логистикалық картасының құны да сол мүмкіндікті ел ішінде қаншалық тиімді пайдалана алатынымен өлшенбек.
