ЖІӨ елдегі өмір сүру сапасын анықтамайды – Мұхтар Жәкішев
Қазақстанның қазіргі экономикалық моделі күрделі кезеңді бастан кешуде. Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы (ЖІӨ-нің 2,5%-ы), Ұлттық қорға тәуелділік, жоғары инфляция және инвестициялық белсенділіктің төмендігі жүйелі реформаларды қажет етеді. «Lighthouse» подкастында экономикалық сарапшылар мен тәжірибелі менеджерлер талқылаған мәселелер еліміздің болашақ даму бағытын айқындайтын маңызды тұжырымдарды ұсынады.
Мұхтар Жәкішевтің пікірінше, ЖІӨ (жалпы ішкі өнім) елдегі өмір сүру сапасын анықтамайды. Мәселен, Қазақстанның ЖІӨ-сі көршілес Өзбекстаннан үш есе, Қырғызстаннан он есе көп болғанымен, қазақстандықтар олардан он есе жақсы өмір сүріп жатқан жоқ.
Сондықтан, «Ұлттық идея» ретінде қазақстандықтардың табысын көрші елдерден айтарлықтай жоғарылатуды қою керек. Экономикалық саясаттың басты мақсаты – қағаздағы цифрлар емес, әрбір азаматтың қалтасындағы нақты ақша болуы тиіс.
Қазіргі үкіметтің жұмысы мақсаты жоқ, тек жолы бар «самурайдың» әрекетіне теңеледі. Елде нақты қай салаларды дамытатынымыз туралы нақты стратегия немесе «жол картасы» жоқ. Бұл – ресурстардың тиімсіз жұмсалуына әкеледі.
Сарапшылар мемлекеттің бизнеспен айналысуын «нонсенс» деп есептейді. Квазимемлекеттік сектор – әлемдегі ең тиімсіз құрылымдардың бірі. Мемлекеттің рөлі бизнеске кедергі жасау емес, жеке сектор келетіндей қолайлы фискалдық және монетарлық жағдай жасаумен шектелуі тиіс.
Экономиканы шикізаттық тәуелділіктен шығарудың нақты құралы ретінде оффтейк-келісімшарттарды (өнімді алдын ала сатып алу кепілдігі) енгізу ұсынылады. Егер кәсіпкерде кепілдендірілген нарық болса, ол кез келген банктен несие алып, өндірісті жолға қоя алады.
Бұл модельді бірнеше стратегиялық бағытта қолдануға болады:
Транзит: Қытай мен Еуропа арасындағы ең қысқа жол біздің арқылы өтеді. Мұнда жеке теміржол желісін салып, контейнерлерді өзімізде өндіру арқылы металлургия мен машина жасауды дамытуға болады.
Тұрғын үй құрылысы: Құрылыс материалдарының (арматура, сантехника, пластик) 100% локализациясын жасау арқылы импортқа тәуелділікті жоюға болады.
Энергетика және ауыл шаруашылығы: Өңделген өнім экспортын арттыру және өзіндік энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.
Қазіргі салық реформасы, соның ішінде ҚҚС-ты (НДС) арттыру әрекеті — үлкен қателік. Бұл тиімді жеке сектордан ақшаны тартып алып, оны тиімсіз мемлекеттік секторға құю деген сөз. ҚҚС-тың өсуі түптеп келгенде бағаның өсуіне және халықтың әлеуметтік жағдайының нашарлауына әкеледі.
Сонымен қатар, Ұлттық банктің жоғары базалық мөлшерлемесі экономиканы «қансыратып» жатыр. Банктер бизнеске несие бергеннен көрі, тәуекелсіз бағалы қағаздарға ақша салғанды жөн көреді. Салдарынан экономикада инвестициялық және айналым қаражаты тапшы.
Экономиканың тағы бір үлкен дерті — контрабанда. Қытаймен шекарадағы кедендік айырмашылық 15 млрд долларға жетеді. Бұл ақша бюджетке түспей қана қоймай, отандық өндірушілерді де тұншықтырып отыр.
Сондай-ақ, ірі жер қойнауын пайдаланушылардың (Теңіз, Қашаған сияқты жобалар) шығындарын бақылауды күшейту қажет. Сарапшылардың айтуынша, кейбір компаниялар салық салынатын базаны азайту үшін күрделі шығындарды (CAPEX) бірнеше есе жоғарылатып көрсетеді. Бұл келісімшарттарды қайта қарап, мемлекеттің үлесін әділ бөлуді талап ету керек.
Қазақстанға «цифрлар үшін цифрлар» емес, адам капиталына бағытталған нақты реформалар қажет. Мемлекет бизнес жасауды тоқтатып, бизнеске жағдай жасауға көшуі тиіс. Егер контрабанда тоқтатылса, оффтейк-келісімшарттар жүйесі енгізілсе және шикізат алпауыттары әділ салық төлесе, бюджет тапшылығын халықтың қалтасына қол салмай-ақ шешуге болады. Экономикалық саясаттың басты мақсаты — елдегі әрбір азаматтың «келесі Жаңа жылдық дастарханын несиеге нақыртпайтын» дәрежеге жеткізу болуы тиіс.
