Әлеуметтік желідегі балалық шақ: Ата-ана жауапкершілігі мен бала құқығы
Бір кездері отбасылық альбомдағы суретті үйге келген қонақ қана көретін. Бүгінде баланың туған сәтінен бастап алғашқы қадамы, жылағаны, күлгені, балабақшадағы мерекесі мен мектептегі бағасына дейін мыңдаған адамның алдына шығуы мүмкін. Кей ата-ана үшін бұл – қуанышты сәтті бөлісу. Енді бірі баласының қатысуымен тұрақты контент жасап, одан аудитория, жарнама, тіпті табыс жинайды.
Цифрлық дәуір осылайша жаңа құбылысты өмірге әкелді. Мамандар оны шерентинг деп атайды. Бұл – ата-ананың баласы туралы фото, видео немесе басқа ақпаратты интернетте жариялауы. Мәселе бір суретті желіге салуда емес. Негізгі сұрақ – бала өзі шешім қабылдай алмайтын жаста оның бүкіл балалық шағы көпшілікке жария болып кетсе, сол цифрлық іздің иесі кім?
Баланың алғашқы цифрлық ізін өзі емес, ата-анасы қалдырады
2026 жылғы ақпанда UNICEF Қазақстан шерентинг мәселесіне арнайы назар аударды. Ұйым ата-аналарға баланың суретін немесе өміріндегі оқиғаларды жарияламас бұрын оның жеке кеңістігі мен болашақтағы көзқарасын ескеруге кеңес береді.
UNICEF сарапшыларының түсіндіруінше, интернетке салынған материал кейін басқа мақсатта пайдаланылуы, мемге айналуы немесе жасанды интеллект арқылы өзгертілуі мүмкін. Ең маңыздысы – кішкентай бала мұндай жарияланымға саналы түрде келісім бере алмайды. Бүгін ересек адамға сүйкімді көрінген жөргектегі сәби видеосы он жылдан кейін жасөспірім үшін ыңғайсыз болуы ықтимал. Бір кездері «отбасылық естелік» болған кадр сыныптастарының қолына түсіп, келемеждеудің құралына айналуы да ғажап емес.
Қазақ «баланың көңілі – далада» дейді. Бірақ сол кең дүниеге үлкендердің өзі рұқсатсыз із салып кетпеуі керек.
Танымалдықтың ар жағында баланың қалауы бар ма?
Мәселенің тағы бір қыры – балалар блогерлігі. Қазір ата-анасы жүргізетін парақшаларда бүлдіршіндер ойыншық таныстырады, киім жарнамалайды, түрлі челленджге қатысады немесе отбасының күнделікті тұрмысын көрсетеді. Мұндай контенттің бәрін зиян деуге болмайды. Кейбір бала камера алдында өнерін көрсетіп, сурет салып, ән айтып немесе танымдық видео жасап қабілетін дамыта алады. Алайда шығармашылық пен баланың жеке өмірін саудаға салудың арасы қылдай жіңішке.
Бала «видеоға түскім келмейді» дегенде камера өше ме? Әлде миллион қаралым әкелетін ролик үшін оның көңіл күйі екінші орынға түсіп қала ма?
Бұл сауал әсіресе баланың парақшасы отбасының табыс көзіне айналған кезде өзекті. Өйткені балаға арналған контент пен баланың өзін контентке айналдыру – екі бөлек ұғым.
Қазақстандық балалар интернетке ерте кіреді
Бұл мәселенің маңызын Қазақстандағы балалардың цифрлық ортаға қаншалық ерте кіретіні де көрсетеді.
UNICEF пен Қазақстанның Оқу-ағарту министрлігі жүргізген Kazakhstan Kids Online зерттеуіне сәйкес, 9-10 жастағы балалардың 60 пайызының, ал 11-12 жастағылардың 66 пайызының әлеуметтік желілерде немесе ойын платформаларында жеке аккаунты бар.
Ал 2026–2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасында балалардың 46 пайыздан астамы интернетке алғаш рет 5-8 жас аралығында кіретіні, жоғары сынып оқушыларының 95 пайыздан астамының әлеуметтік желіде аккаунты бары көрсетілген. Демек, бала есейіп, өзінің цифрлық бейнесін өзі қалыптастыра бастағанға дейін интернетте ол туралы әлдеқашан жүздеген сурет пен видео жүруі мүмкін.
Бір суреттен қандай қауіп тууы мүмкін?
Ата-ана көбіне «баламның суретін салғаннан не болады?» деп ойлауы мүмкін. Бірақ бір кадрдың өзінен артық ақпарат оқуға болады.
Мектеп формасындағы эмблема оқу орнын көрсетеді. Үйдің ауласындағы белгі мекенжайды анықтауға көмектеседі. Туған күнге арналған жазба баланың жасын білдіреді. Ал үнемі белгілі бір жерде түсірілген видео оның күнделікті бағытын аңғартады.
UNICEF-тің онлайн құпиялылық жөніндегі ұсынымында баланың орналасқан жерін, оқу орнын және басқа да анықтаушы белгілерді жариялауға сақ болу керектігі ескертіледі. Интернетке шыққан ақпаратты кейін толықтай өшіру қиын болуы мүмкін.
Қазақстанның «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заңында да дербес деректерді жалпыға қолжетімді көздерде тарату субъектінің немесе оның заңды өкілінің келісімімен жүзеге асатыны белгіленген. Алайда заңды өкілдің келісімі бар екені баланың мүддесі автоматты түрде қорғалды дегенді білдірмейді. Заң рұқсат берген жердің бәрінде адамгершілік өлшемі де қатар жүреді.
Жасанды интеллект ескі суретке жаңа қауіп қосты
Мәселені күрделендірген тағы бір фактор – жасанды интеллект. Бұрын біреудің суретін қолдан жасау үшін арнайы білім қажет болса, қазір бірнеше минутта шынайы көрінетін жалған бейне жасауға болады.
2026 жылғы мамырда Астанада өткен балалардың цифрлық қауіпсіздігі жөніндегі ұлттық конференцияда ЖИ арқылы жасалатын дипфейктер, кибербуллинг, онлайн-груминг және сексуалдық бопсалау балаларға төнетін жаңа қауіптердің қатарында аталды. Яғни ата-ана бүгін интернетке бейкүнә көрінген суретті жүктегенімен, ертең оның қайда және қандай пішінде пайда болатынын толық бақылай алмайды.
Балалық шақ қаралым санымен өлшенбеуі керек
Шешім баланы интернеттен мүлде жасырып қоюда емес. Отбасылық қуанышты бөлісуге де, баланың өнерін көрсетуге де болады. Бірақ жариялар алдында қарапайым бірнеше сұрақты ой елегінен өткізген жөн: бұл видео балама бес жылдан кейін ұнай ма, оның мектебі немесе мекенжайы көрініп тұрған жоқ па, осы кадрды бөтен адам пайдаланса не болады, ең бастысы – балам мұны жариялауға келісер ме еді?
Есейген балаға да таңдау құқығын беру керек. «Сенің суретіңді салсам бола ма?» деген бір ауыз сұрақ оның жеке шекарасын құрметтеуді үйретеді. Әлеуметтік желідегі парақша – ата-ананікі болғанымен, ондағы балалық шақ балаға тиесілі. Ал қаралым мен лайк бүгін бар да, ертең жоқ. Интернетте қалған із болса, әлдеқайда ұзақ өмір сүруі мүмкін.
