Сарғайған парақтардағы ел тарихы: Шетелден табылған қазақ мұралары
Тарих кейде тасқа қашалған жазуда, кейде сарғайған хаттың бір жолында сақталады. Қазақ даласында болған оқиғалардың бәрі бірдей Қазақстан архивтерінде қалған жоқ. Империялық кеңселердің құжаттары Ресейде, дипломатиялық хаттар Түркияда, қазақ тарихына қатысты өзге де деректер Еуропа мен Азияның әртүрлі қорларында сақталуы мүмкін. Сондықтан ұлттық тарихты толық тану үшін зерттеуші кейде бөтен елдің архивін ақтаруға мәжбүр.
Соңғы жылдары Қазақстан осы шашыраңқы деректерді анықтап, көшірмелерін елге жеткізу және цифрландыру жұмысын жүргізіп келеді. Бұл тек архив қорын толықтыру емес. Әр құжат ұлттың тарихи жадындағы бос тұсты толтыруы мүмкін.
«Архив-2025» қандай деректерді жинады?
«Архив-2025» жобасының негізгі міндеттерінің бірі – шетел архивтеріндегі Қазақстан тарихына қатысты құжаттарды анықтау, көшіру, цифрлау және ғылыми айналымға енгізу болды.
Мәдениет және ақпарат министрлігінің қорытындысында жоба аясында Ресей, Германия, Моңғолия, Беларусь, Армения және Түркия архивтерінен алынған материалдар арнайы көрмеде көрсетілгені айтылады. Сонымен бірге Ресей мемлекеттік әскери-тарих архивіндегі XIX ғасырдағы Қазақстан тарихына қатысты құжаттар жеке жинақ болып жарық көрген.
Мұндай деректің маңызы бір қарағанда байқалмауы мүмкін. Әскери есеп, әкімшілік хат немесе дипломатиялық жазба белгілі бір адамның өмірбаянын, жер-су атауын, көші-қон бағытын немесе саяси оқиға туралы бұрын белгісіз мәліметті ашуы ықтимал. Тарихшы үшін кейде бір сөйлемнің өзі үлкен зерттеудің кілтіне айналады.
Түркиядан табылған алтын әріпті Құран
Шетел қорларынан тек ресми құжаттар емес, сирек қолжазбалар да анықталып жатыр. Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығының мамандары Түркиядағы зерттеу барысында Осман архивінің 27 қорынан 248 істі зерделеген. Сүлеймания кітапханасынан қазақ жерінен шыққан ортағасырлық авторлардың 19 еңбегі анықталып, олардың көшірмелері алынған.
Мәдениет министрлігі жариялаған мәліметте қызықты олжалардың бірі XIV ғасырда алтын әріппен жазылған, Алтын Орда ханы Өзбек ханға тиесілі Құран екені көрсетілген. Оның көшірмесі Қазақстанға жеткізілген.
Мұндай жәдігерді тек көне кітап деп қарау аз. Ол сол дәуірдегі жазба мәдениет, діни білім және мемлекетаралық байланыс туралы сыр шертетін тарихи айғақ. Кейде бір қолжазба тұтас заманның үнін бүгінге жеткізеді.
Қазақ ғылымының тарихы да шетел қорларынан толықты
Қазақстандық архивистер Ресейдің бірнеше ірі архиві мен кітапханасында да іздеу жұмыстарын жүргізген. Олардың арасында Ресей мемлекеттік архиві, Ресей әлеуметтік-саяси тарих мемлекеттік архиві, Қазіргі заман тарихы мемлекеттік архиві, Ресей Ғылым академиясының архиві мен Ресей мемлекеттік кітапханасы бар.
Ресми мәлімет бойынша, бұл жұмыстар қазақ ғылымының қалыптасуы мен дамуына қатысты құжаттарды анықтауға бағытталған. Мұндай материалдар ғалымдардың өмірбаянын, ғылыми мекемелердің құрылуы мен Қазақстандағы ғылымның алғашқы кезеңдері жөніндегі мәліметтерді толықтыра алады.
Тарихты тек белгілі даталар мен тұлғалардың тізімі деп қабылдасақ, оның тірі сипатын жоғалтып аламыз. Архивтегі хат, күнделік немесе жұмыс есебі сол кезеңдегі адамның не ойлағанын, қандай қиындық көргенін және қандай шешім қабылдағанын көрсетеді.
27 миллионнан астам құжат цифрлық дәуірге көшіп жатыр
Тарихи құжатты табу маңызды болса, оны сақтау және көпшілікке қолжетімді ету де сондай маңызды.
Мәдениет және ақпарат министрлігінің кейінгі дерегінде Қазақстанда 236 мемлекеттік архив жұмыс істейтіні көрсетілген. Оларда 74 725 қордағы 27,8 миллион сақтау бірлігі бар. Үш миллионнан астам іс электронды форматқа көшірілген. Сонымен қатар «Ұлттық цифрлық архив» порталын құру жөніндегі жол картасы бекітілді. Жоба архивтерде ғана емес, музейлер мен кітапханаларда сақталған тарихи материалдарды бір цифрлық ортаға біріктіруді көздейді.
Бұл зерттеушінің жұмыс тәсілін де өзгертеді. Бұрын қажетті деректі көру үшін басқа қалаға барып, архивтің оқу залында отыру қажет болса, цифрландыру тарихи құжатқа қашықтан қол жеткізу мүмкіндігін кеңейтеді. Ұлттық архивтің өзінде цифрланған құжаттардың үлесі 3 пайыздан 26 пайызға дейін артқан. Электронды форматқа 110 миллионнан астам бет көшіріліп, деректі жылдам табуға арналған интеллектуалды іздеу жүйесі енгізілген. Ұлттық архивтің 20 жылдығына арналған ресми мәлімет осы өзгерістердің ауқымын көрсетеді.
Үш метрлік қолжазба әлемдік тізімге енді
Құжаттық мұраның құндылығын халықаралық деңгейдегі тағы бір мысал көрсетеді. 2025 жылы XVIII ғасырдағы «Хандар шежіресі» қолжазбасы ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» халықаралық тізіліміне енгізілді.
Ғылым және жоғары білім министрлігінің мәліметінше, қолжазбаның ені 45 сантиметр, ұзындығы үш метрден асады. Құжат 1964 жылы кітапхана қорына түскен.
ЮНЕСКО-ның бұл халықаралық тізіміне Қазақстаннан бұған дейін Қожа Ахмет Ясауи қолжазбаларының жинағы, «Невада–Семей» қозғалысының аудиовизуалды құжаттары және Арал теңізінің архив қорлары енгізілген. 2025 жылы «Хандар шежіресі» сол қатардағы төртінші қазақстандық құжаттық мұра болды.
Архивтегі бір парақ ұлт жадын толықтыра алады
Архив кей адамға үнсіз сөрелер мен сарғайған қағаздар әлеміндей көрінуі мүмкін. Шын мәнінде, ол – мемлекеттің жады. Құжат жоғалса, оқиғаның бір бөлігі де бірге көмескіленуі ықтимал.
Қазақ ауызша тарихты шежіре, жыр, аңыз арқылы ұрпаққа жеткізді. Ал жазба дерек сол жадты нақтылап, салыстырып, жаңа қырынан тануға мүмкіндік береді. Екеуі бір-біріне қарсы емес, қайта бір тарихтың екі қанаты.
Бүгін шетел архивінен табылған хат ертең оқулықтағы бір сөйлемді толықтыруы мүмкін. Цифрланған көне қолжазба жас зерттеушінің жаңа еңбегіне негіз болады. Бұрын санаулы маман ғана көре алған құжат көпшілікке қолжетімді болғанда, тарих кабинеттен шығып, қоғамның ортақ мұрасына айналады. Ұлт болашағын тек алға қараумен құрмайды. Кейде қайдан келгенін анық білу үшін артта қалған ізді де мұқият оқу керек. Шетел архивтерінен табылып жатқан әрбір деректің қадірі де осында.
