Әлемде жемқорлықты түбегейлі жойған бірде-бір мемлекет жоқ
Жемқорлық – билікті жеке пайдасына пайдаланудың ең кең таралған түрлерінің бірі. Әлемде оны түбегейлі жойған бірде-бір мемлекет жоқ. Елдер арасындағы айырмашылық тек оның деңгейінде. Жемқорлықтың осыншалықты өміршең болуының басты себебі – оның тек заңның әлсіздігінен емес, қоғамның жазылмаған ережелеріне, әлеуметтік нормаларына терең сіңіп кеткенінде.
Бұл туралы Тель-Авив университетінің саясаттанушысы Ина Куббе айтады. Оның пікірінше, адамдар көп жағдайда парақорлыққа өз қалауымен емес, қоғам солай күткендіктен барады. Яғни жемқорлық – жеке адамның моральдық таңдауы ғана емес, әлеуметтік қысымның нәтижесі.
Көп елде «заң бар, бірақ ол жұмыс істемейді» деген жағдай қалыптасқан. Мәселе тек ережелердің жоқтығында емес – олардың селқос немесе таңдаулы түрде орындалуында. Мысалы, Нигерия мен Ресейде жемқорлыққа қарсы заңдар қатал болғанымен, іс жүзінде ол кең таралған. Себебі жүйенің өзі бұл заңдарды айналып өтуге мүмкіндік береді.
Осы тұста басты рөлді заң емес, әлеуметтік норма атқарады. Әр қоғамда «қалай әрекет ету керек» деген бейресми түсінік бар. Скандинавия елдерінде өзара сенім мен қоғамдық жауапкершілік жоғары – сондықтан институттар да тұрақты жұмыс істейді. Ал саяси тұрақсыз, мемлекеттік құрылымдары әлсіз елдерде жемқорлық кейде ең «сенімді» басқару тетігіне айналады.
Кейбір аймақтарда дәрігерге пара бермей ем алу мүмкін емес деп есептеледі. Батыс Африкада шенеунікке «ұсақ сый» ұсынбау – құрметсіздік ретінде қабылдануы мүмкін. Мұғалімге берілетін «алғыс», мемлекеттік қызметкерге ұсынылатын «жолақы» – мұның бәрі қоғамда қалыпты жағдайға айналған. Көп жағдайда адамдар мұны жемқорлық деп те қабылдамайды. «Бұл – бізде осылай істеледі» дейді.
Мұндай нормалар заңнан да берік. Себебі олар беделге, туыстық міндетке, әлеуметтік қабылдауға байланысты. Бұл ережелерді полиция емес – отбасы, орта, әріптес, қауым бақылайды. Сондықтан одан бас тарту – моральдық батылдықтан бұрын, әлеуметтік тәуекел.
Зерттеулер көрсеткендей, адамдар жемқорлықты дұрыс деп санағандықтан емес, қоғамнан шеттетілуден қорқып қабылдайды. Танзанияда дәрігерлердің ресми жалақысы отбасын асырауға жетпейді – сол себепті бейресми төлем алу жеке пайда емес, отбасылық жауапкершілік ретінде көрінеді. Таяу Шығыста мемлекеттік қызметке тұрған адамнан туыстарына көмектесу күтіледі – бұл қызметтік өкілет емес, моральдық міндет саналады.
Осындай жағдайда жемқорлыққа қарсы шығу – тек заңға жүгіну емес, өз ортаңа қарсы шығу. Сондықтан көптеген елде парақорлықты хабарлау сатқындық ретінде қабылданады. Үндістанның ауылды аймақтарында немесе Шығыс Еуропада әріптесін әшкерелеу – өз беделіңді жоғалтумен тең. Бұған авторитарлық өткеннің де әсері бар – мемлекетке сенім аз, заңнан қорқу басым.
Тағы бір маңызды парадокс бар. Жемқорлық туралы тым көп айту оның өзін күшейтуі мүмкін. «Барлығы пара береді» деген ой қалыптасса – адамдар қарсы тұрудан бас тартады. Зерттеулер көрсеткендей, жемқорлықтың кең таралғанын ашық жариялау адамдардың оны қалыпты құбылыс ретінде қабылдауын арттырады, ал оған қарсы әрекет етуге деген ынтасын төмендетеді.
Дегенмен, үміт бар. Кейбір елдерде адамдар жемқорлықтың нақты деңгейін асыра бағалайды. Оңтүстік Африка мен Мексикада жүргізілген тәжірибелерде азаматтарға «қоғамның басым бөлігі параны қолдамайды» деген нақты дерек көрсетілгенде, олардың пара беруге дайындық деңгейі төмендеген.
Алайда мұндай хабар шындыққа сай болуы керек. Әйтпесе ол сенімсіз, жасанды үгіт ретінде қабылданады.
Жемқорлықпен күрес – тек ақпараттық науқан емес. Бұл – әлеуметтік күтуді өзгерту. Қоғамда адал болу ұят емес, керісінше қадірлі болуы тиіс. Мұнда беделді тұлғалардың үлгісі, жүйелі қорғаныс, марапат пен нақты жаза шешуші рөл атқарады.
Руанда адалдықты ұлттық болмыспен байланыстырды. Сингапурда тазалық материалдық әрі әлеуметтік тұрғыда тиімді етілді – жоғары жалақы, меритократия, қатаң бақылау. Бұл елдерде норма мен институт бірін-бірі күшейтті.
Ина Куббенің негізгі түйіні біреу – жемқорлық заңның ғана емес, қоғамның айнасы. Ал айна өзгеруі үшін, ең алдымен, оған қарап тұрған адам өзгеруі керек.
