Эскалатордың құпиялары: Аттракционнан жаһандық көлікке дейінгі жол және Рим трагедиясының сабақтары
2018 жылдың 23 қазанында Римдегі «Република» метро станциясында футбол жанкүйерлері мінген эскалатор кенеттен бағынбай, жоғары жылдамдықпен төмен қарай зулай жөнелді. Бар болғаны бірнеше минуттың ішінде эскалатордағы адамдар саны үш есеге артып, механизмге түскен орасан зор салмақ қозғалтқыштың жұмысын бұзды. Екі деңгейлі қорғаныс жүйесі іске қосылғанымен, тежегіштердің күші жетпей, сатылар «еттартқышқа» айналған өткір темір үйіндісіне айналды. Бұл оқиға 24 адамның жарақаттануына әкеліп соқты және әлемге эскалатордың жай ғана саты емес, күрделі әрі дұрыс күтімді талап ететін инженерлік нысан екенін көрсетті.
Эскалатордың тарихы таңқаларлық деректерге толы. Ең алғашқы эскалатор 1896 жылы Кони-Айлендтегі саябақта адам тасымалдау үшін емес, көңіл көтеруге арналған аттракцион ретінде пайда болған. Ол кезде сатылар болған жоқ, тек 25 градус көлбеулікпен қозғалатын конвейер таспасы ғана болды. Англияда алғаш орнатылған кезде бұл құрылғы жұртты қатты шошытқан, тіпті қызметкерлер үрейленген ерлерге бренди, ал әйелдерге мүсәтір спиртін ұсынып тұрған. Кейінірек Джордж Уиллер сатыларды бір-біріне жалғап, олардың тегіс бет түзуіне мүмкіндік беретін конструкцияны ойлап тапты, бұл қазіргі заманғы эскалаторлардың негізі болды.
Қазіргі эскалаторлардың жұмыс істеу принципі өте күрделі. Оның жүрегі — қуаты шамамен 50 кВт болатын электр қозғалтқышы. Мотор минутына мыңдаған айналым жасағанымен, сатыларды қозғалту үшін мұндай жылдамдық емес, үлкен күш қажет. Сондықтан редуктор арқылы жылдамдық азайтылып, айналу моменті 100 есеге артады. Сатылар жоғарғы нүктеге жеткенде, олар төңкеріліп, төмен қарай «басымен» төмен қарап түседі.
Қауіпсіздік мәселесінде эскалатордың әрбір бөлшегі маңызды рөл атқарады. Мысалы, сатылардың бетіндегі ребролы (қырлы) сызықтар жай ғана сән емес, ол гребенчатая пластинамен (тісті тақтамен) жымдасып, ұсақ заттардың немесе киімнің ілініп қалмауын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, 1982 жылдан бастап эскалатордың шетіне щеткалар орнатыла бастады. Ал эскалатордың тұтқасы неге сатыдан сәл жылдамырақ қозғалатынын байқадыңыз ба? Бұл — үйкеліс дөңгелегінің қажалуын өтеу үшін әдейі жасалған амал; жаңа дөңгелектер сатылардан 2%-ға жылдамырақ бапталған.
Эскалатордың тағы бір таңқаларлық қасиеті — оның энергия үнемдегіштігі. Көптеген заманауи асинхронды қозғалтқыштар рекуперативті тежеу жүйесімен жабдықталған. Төмен түсіп бара жатқан адамдардың салмағы эскалаторды өздігінен айналдырғанда, мотор генератор режиміне ауысып, электр тогын өндіре бастайды. Бұл энергия ғимараттың ішкі желісіне қайтарылып, жоғары көтеріліп бара жатқан басқа эскалаторларды қуаттандыруға жұмсалады. Осылайша, эскалатор тек тұтынушы емес, сонымен қатар энергия көзіне де айнала алады.
Римдегі трагедияға қайта оралсақ, тергеу жұмыстары бұл апаттың инженерлік қате емес, адамның немқұрайлылығы екенін дәлелдеді. Негізгі тежегіш жүйесі өз қуатының тек 37%-ын ғана берген, ал ең соңғы қорғаныс жүйесі — қосалқы тежегішті біреу әдейі пластикалық қамыттармен (хомут) байлап тастаған. Сонымен қатар, жүйедегі қателерді тіркейтін электронды журналдар алдын ала өшірілген, осылайша жауапты тұлғалар ақауларды жасырып келген. Бұл — бизнестегі салғырттықтың адам өміріне қаншалықты қауіпті екенінің айқын мысалы.
Тергеу барысында анықталғандай, Римдегі эскалаторларға қызмет көрсететін «Метрома» компаниясы мен көлік агенттігінің басшылары эскалаторларды тоқтатпау үшін (айыппұлдан қашу мақсатында) қауіпсіздік құрылғыларын әдейі істен шығарып отырған. Тіпті бір менеджердің прослушка кезінде: «Бізде 700 эскалатор бар, тағы 3-4 апат болса түк емес» деген сөзі қоғамның ашуын туғызды. Бұл оқиғадан кейін 11 адам күдікті деп танылып, келісімшарттар бұзылды.
Шын мәнінде, эскалатор — әлемдегі ең қауіпсіз көлік түрлерінің бірі. Оның бір сатысы 1,5 тоннаға дейінгі салмақты көтере алады, яғни тіпті піл мінсе де шыдайды. Жыл сайын тек АҚШ пен Канаданың өзінде 100 миллиардтан астам адам эскалатормен сапар шегеді. Егер техникалық қызмет көрсету (maintenance) дұрыс жүргізілсе, апат болу ықтималдығы нөлге жақын. Сондықтан, кез келген технологиялық жетістіктің артында адамның адалдығы мен жауапкершілігі тұруы тиіс.
Қорытындылай келе, эскалатор — адамзаттың инженерлік ой-өрісінің жемісі. Ол бізге уақытты үнемдеуге, энергияны тиімді пайдалануға көмектеседі. Бірақ Римдегі оқиға бізге қауіпсіздік ережелерінің «қанмен жазылатынын» тағы бір мәрте еске салды. Біз тек технологияға сеніп қана қоймай, оның дұрыс жұмыс істеуін қадағалайтын адамдардың кәсібилігіне де мән беруіміз керек. Бұл — заманауи қоғам мен бизнестің алдында тұрған басты міндет.
