Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігіне төнген жаңа қатерлер күшейіп келеді
Бір кездері қылмыскердің ізі көшеден, базардан немесе қараңғы аулалардан ізделсе, қазір оның «мекенжайы» телефон экранының ар жағында болуы мүмкін. Бірі банк қызметкерінің атын жамылып азаматтың ақшасын иемденеді, екіншісі мессенджер арқылы есірткі саудалайды, үшіншісі бірнеше елге тараған қылмыстық желіні қашықтан басқарады. Заман өзгерген сайын қылмыстың да түрі құбылып келеді. Демек, ұлттық қауіпсіздықты қамтамасыз етудің тәсілі де жаңаруға тиіс.
Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы жартысында Қазақстанда тіркелген қылмыстық құқық бұзушылықтар саны өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 11,7 пайызға азайған. Былтырғы 64 529 деректің орнына биыл 56 978 қылмыс тіркелді. Бұл жалпы ахуалдың жақсарғанын аңғартады. Бірақ қылмыстың саны азайғанымен, оның тәсілі күрделеніп, технологиямен біте қайнасып барады.
Алаяқтың жаңа қаруы – телефон
Бүгін адамның ақшасы ғана емес, құжаты, жеке мәліметтері, банк шоты мен күнделікті тіршілігінің бір бөлігі смартфонға байланып қалды. Сондықтан телефон алаяқтар үшін үйдің ашық қалған терезесіндей мүмкіндікке айналды. ІІМ-нің 2026 жылдың алғашқы алты айының қорытындысы бойынша жариялаған дерегіне сәйкес, интернет-алаяқтық фактілері 7 пайызға төмендеген. Жәбірленушілерге 4,8 млрд теңге қайтарылып, тағы 2,6 млрд теңгенің заңсыз шығарылуына тосқауыл қойылған. Байланыс операторларымен бірлескен жұмыс нәтижесінде 150 миллионнан астам алаяқтық қоңырау бұғатталған.
Алайда алаяқтардың айласы да бір орында тұрған жоқ. Олар полиция, банк, ұялы байланыс операторы немесе мемлекеттік орган өкілі болып қоңырау шалып, адамды асықтыруға тырысады. «Қазір жасамасаңыз, ақшаңыз жоғалады» деген секілді психологиялық қысым – олардың негізгі қаруы.
Оған жасанды интеллект мүмкіндіктері қосылып отыр. Бөтен адамның дауысын айнытпай салу немесе жалған бейне жасау бұрын фантастикалық фильмнің көрінісіндей болса, қазір қарапайым азамат үшін нақты қауіпке айналды.
Ресми сайттың кейпіне енген тұзақ
Қылмыскерлер тек телефон қоңырауымен шектелмейді. Кейде жалған сайттың өзі қақпанға айналады.
KZ-CERT ұлттық компьютерлік инциденттерге әрекет ету қызметінің мәліметінше, 2026 жылдың бірінші тоқсанында Қазақстанның интернет кеңістігінде мемлекеттік және қаржылық сервистерді имитациялаған 90-нан астам фишингтік оқиға тіркелген. Оның 20-сы .kz домендік аймағына тиесілі болған. Алаяқтар eGov, банк сервистері, пошта және логистикалық компаниялардың атын пайдаланған.
Сырт қарағанда мұндай парақша түпнұсқадан айнымай тұруы мүмкін. Бірақ адам логині мен құпиясөзін енгізген сәтте деректері қылмыскердің қолына түседі.
Қазақ «сақтықта қорлық жоқ» дейді. Бұл тәмсілдің цифрлық дәуірдегі мағынасы тіпті тереңдей түсті. Қазір есікті құлыптау қаншалық маңызды болса, күмәнді сілтемеге өтпеу, SMS-кодты ешкімге айтпау, белгісіз бағдарламаны орнатпау да соншалық қажет.
Есірткі саудасы көшеден интернетке ауысты
Ұлттық қауіпсіздікке төнетін тағы бір қатер – есірткі бизнесінің цифрлануы. Бұрын сатушы мен сатып алушының кездесуі қажет болса, бүгінде мессенджерлер, жасырын интернет-дүкендер мен криптовалюта қылмыстың сипатын өзгертті. Ішкі істер министрлігінің мәліметі бойынша, 2026 жылдың алғашқы алты айында Қазақстанда 7 тоннадан астам есірткі тәркіленген. Оның жарты тоннадан астамы синтетикалық заттар. Осы кезеңде 15 жасырын есірткі зертханасы жойылып, алты ұйымдасқан қылмыстық топтың жұмысына тосқауыл қойылған. Олардың біреуі трансұлттық сипатта болған. Сондай-ақ есірткіге қатысты заңсыз ақпарат таратқан 6 мың интернет-ресурс бұғатталды.
Синтетикалық есірткінің қаупі – оны алыс елден дайын күйінде тасымалдаудың міндетті болмауында. Қажетті химиялық заттар мен құрал-жабдық табылса, жасырын зертхана кез келген өңірде пайда болуы ықтимал. Сондықтан күрес тек дайын есірткіні тәркілеумен бітпейді. Қаржы арнасы, прекурсор жеткізу жолы, интернеттегі жарнама мен есірткі курьерлерін тартатын желі де қатар бұғатталуы керек.
Қылмыстық топтар үшін шекара кедергі болмай барады
Ұйымдасқан қылмыс та жаңа жағдайға бейімделуде. Бір елде отырып екінші мемлекеттегі адамдарды алдау, заңсыз қаржыны бірнеше шот арқылы өткізу немесе қылмыстық схеманы әр өңірдегі адамдарға бөліп беру бұрынғыдан оңай.
ІІМ дерегінше, 2026 жылдың алғашқы жартысында ұйымдасқан қылмыстық топтарды құру, басқару және оларға қатысу фактілері бойынша 38 қылмыстық іс тіркелген. Қылмыстық ортаға қатысы бар 160-тан астам адам жауапкершілікке тартылып жатыр. Бұған қоса, ауыр және аса ауыр қылмыстарға қатысы бар 30-дан астам қылмыстық топтың әрекеті тоқтатылған. Мұндай қылмыспен күрес бір ғана ауданның немесе бір ведомствоның жұмысы бола алмайды. Қылмыс шекара асса, оған қарсы әрекет те халықаралық деңгейге көтеріледі. Сондықтан ақпарат алмасу, қылмыстық кірісті іздеу, күдіктілерді экстрадициялау мен трансұлттық топтарды бірлесіп әшкерелеудің маңызы артып отыр.
Қауіпсіздік әр азаматтан басталады
Мемлекет камера орнатып, жасанды интеллект енгізіп, күмәнді банк операцияларын бұғаттап, қылмыстық топтарды құрықтай алады. Бірақ ұлттық қауіпсіздіктің тағы бір маңызды шебі бар. Ол – адамның өзінің сақтығы.
Банк кодын бөгде адамға берген азаматты ең соңғы технология да бірден қорғай алмайды. «Жеңіл ақша» іздеп есірткі тасымалдауға келіскен жас қылмыстық желінің бір бөлшегіне айналуы мүмкін. Ал заңсыздықты көріп, «маған қатысы жоқ» деп үнсіз қалған қоғам қылмысқа еріксіз кеңістік береді.
Ұлттық қауіпсіздік – тек шекарадағы сарбаз немесе көшедегі полиция емес. Ол – заң, технология, кәсіби маман және жауапты азаматтан құралған тұтас қалқан. Қылмыс заманға қарай мың құбылуы мүмкін. Оған қарсы күрестің басты мақсаты да тек қылмыскерді ұстап, жазалау болмауға тиіс. Ең тиімді қорған – қауіптің алдын ала жолын кесу. Өйткені өртті сөндіргеннен гөрі, ұшқынның тұтануына жол бермеу әлдеқайда маңызды.
